Maandagavond was het raak: de groenblauwe sluiers van het poollicht dansten boven Nederlandse dorpen en steden. De laatste jaren dook het verschijnsel hier vaker op. Wat is er aan de hand?
Door George van Hal
Waarom is het poollicht nu in Nederland zo goed zichtbaar?
Toen op maandagavond Nederlandse tijd een stroom geladen deeltjes van de zon frontaal op de aarde botste, zwol de ‘resulterende geomagnetische storm’, zoals fysici dat noemen, aan tot een indrukwekkend niveau.
Deze bereikte het niveau dat de Amerikaanse weerdienst NOAA classificeert als zwaar (‘severe’), niveau G4 voor de kenners. Alleen categorie G5 (‘extreem’) is zwaarder. De intensiteit van deze deeltjesstormen bepaalt mede hoe ver richting de evenaar het noorderlicht te zien is.
En dus was op maandag het noorderlicht in Nederland te zien van De Tike in Friesland tot Middelburg in Zeeland. Daarbij hielp ook het goede weer mee: het was onbewolkt, en flink donker, mede doordat het geen volle maan was.
De reguliere stroom geladen deeltjes die vanaf de zon uitwaaieren richting aarde, veroorzaken met grote regelmaat poollicht aan de – de naam zegt het al – polen. Het noorderlicht op het noordelijk halfrond, in het noordpoolgebied; het zuiderlicht op het zuidelijk halfrond, in de buurt van Antarctica.
Dat we de laatste jaren vaker het noorderlicht zien, is niet vreemd. De zon kent een cyclus van een grove elf jaar waarin hij van vrijwel niet actief naar heel actief gaat. Wetenschappers meten dat onder meer aan de hand van het aantal zonnevlekken, verstoringen van het zonnemagneetveld die vooral tijdens de actieve fase zichtbaar zijn. Het exacte mechanisme achter de zonnecyclus is overigens onder wetenschappers nog een open vraag.
Onze moederster bevindt zich momenteel in de 25ste cyclus sinds mensen deze zijn gaan bijhouden, en de huidige cyclus piekte rond oktober 2024. Het was ook in dat jaar dat de laatste zonnestorm van het niveau G5 de aarde bereikte. Inmiddels neemt de zonne-activiteit dus weer af, en naar verwachting komen we rond 2030 in een nieuw zonneminimum terecht.
Omdat de krachtigste zonnestormen het meest voorkomen tijdens het zonnemaxima, zullen we schouwspelen zoals we die maandagavond boven Nederland konden zien gedurende dit decennium steeds minder vaak meemaken.
Een storm als maandag is best bijzonder: gedurende de elf jaar van een zonnecyclus komt een storm van niveau G4 gemiddeld slechts op zestig dagen voor. G5 is nog veel zeldzamer: zo’n storm komt in die elf jaar slechts zo’n viermaal voor.
Overigens zegt de kracht van de storm niet altijd alles. Eind februari 2023 veroorzaakte een zonnestorm van ‘slechts’ niveau G3 voor spectaculair poollicht boven Nederland – het verschijnsel was zelfs in Frankrijk te zien. Toen was er sprake van een zeldzame opeenstapeling van meerdere zonneverschijnselen die elkaar versterkten.
Hoe weet je wanneer je moet gaan kijken?
Verschillende diensten, bijvoorbeeld de Amerikaanse NOAA, geven een overzicht van het ruimteweer en doen voorspellingen voor de zichtbaarheid van poollicht. Kenners weten dat het raak kan zijn als de voorspellingen G3 of G4 aangeven, internationale wetenschappers gebruiken liever de ‘Kp-index’. Het noorderlicht kan in Nederland zichtbaar worden wanneer deze index 7 aangeeft.
Maar er zijn ook verschillende apps die het wat simpeler maken en een waarschuwing geven wanneer het poollicht mogelijk zichtbaar is, en daarbij rekening houden met je locatie. Maar net zoals bij weersvoorspellingen geldt dat zo’n waarschuwing geen garantie biedt dat je ook daadwerkelijk iets kunt zien. Daarvoor hangt de zichtbaarheid van het poollicht af van te veel factoren, zoals plaatselijke bewolking en lichtvervuiling.
Hoe ontstaat het noorderlicht?
Het noorderlicht ontstaat wanneer de stroom geladen deeltjes van de zon (elektronen, meestal) – de zonnewind – met miljoenen kilometers per uur knallen op deeltjes in de aardatmosfeer, de uitgestrekte luchtlagen boven het aardoppervlak. Bij die botsingen komt energie vrij en dat geeft licht.
Welke kleuren zie je?
Rood, groen, paars en blauw. Welke kleur zichtbaar wordt, hangt af van het type atoom waarop de deeltjes botsen. Rood en groen ontstaan bij botsingen met zuurstof, blauw en paars bij botsingen met stikstof.
De groene kleur ontstaat het makkelijkst en is daarom in landen op een lagere breedtegraad, zoals Nederland, het snelst zichtbaar. Vanwege de grotere hoeveelheid botsende deeltjes is het licht bij de polen altijd spectaculairder dan het licht dat wij zien.
Jeffrey Groeneweg/ANP, Jilmer Postma/ANP, Josh Walet/ANP, Caroline van Leusden/ANP, Zhang Yuheng/NLBeeld, Arie Kievit, Erhard van der Vries
Twee bijzondere ruimtesondes – één Europees, één Amerikaans – cirkelen om de zon. Hebben deze prestigieuze onderzoeksmissies al geholpen om de vier grootste vragen over de zon te beantwoorden? ‘We maken echt sprongen.’
Liefhebbers van poollicht gaan gouden tijden tegemoet. Tenminste, als je onderzoekers van de Universiteit van Colorado mag geloven. Volgens Kalvyn Adams en zijn collega’s wordt de zon de komende decennia steeds actiever.
Met ongekende precisie hebben Europese wetenschappers twee satellieten in formatie laten vliegen om zo een langdurige kunstmatige zonsverduistering in de ruimte te veroorzaken. Maandag presenteerde ESA de eerste beelden.
Source: Volkskrant