Er zijn maar weinig gebieden in de wereld die de honger van de Amerikaanse president Donald Trump zo opwekken als Groenland. Hij bezigt de meest fantastische argumenten waarom het eiland Amerikaans moet worden. Maar kloppen die wel?
Door Jeroen Visser
Graphics Stefan Pullen
‘Het ging in feite over veiligheid’, zei de Deense minister van Buitenlandse Zaken Lars Løkke Rasmussen vorig week na het veelbesproken Groenland-gesprek met zijn Amerikaanse collega Marco Rubio en vicepresident JD Vance.
‘Veiligheid’ is het woord dat steeds terugkomt als de Amerikanen praten over het belang van Groenland. Neem recente uitspraken van president Donald Trump. ‘Wanneer je gaat kijken langs de kust van Groenland, dan wemelt het van de Russische en Chinese schepen’, aldus Trump. Of: ‘Als wij niks doen, dan zullen Rusland en China Groenland bezetten.’
Vlak voor het gesprek met de Denen noemde hij het verkrijgen van Groenland ‘essentieel voor de Golden Dome waaraan we werken’, verwijzend naar een Amerikaans plan voor een geavanceerd raketafweersysteem.
Maar klopt dit allemaal wel? Moeten de Amerikanen Groenland bezitten om de dreiging van de Russen en de Chinezen af te wenden?
Blik op Nuuk, de hoofdstad van Groenland.
Arie Kievit
Er zijn ook nog andere redenen die Trump en Vance aanvoeren om Groenland af te pakken. Toen de vicepresident vorig jaar een bezoek bracht aan de Amerikaanse basis op Groenland, zei hij: ‘Ik denk dat veel Amerikanen zich afvragen: waarom is Groenland zo belangrijk? (...) We weten dat Rusland en China en andere landen buitengewoon veel interesse tonen in arctische vaarroutes en in de grondstoffen. We moeten ervoor zorgen dat Amerika hier het voortouw neemt, anders zullen anderen in dat gat springen.’
Vance doelde op nieuwe noordelijke scheepsroutes, die door het smeltende ijs in het poolgebied beter toegangelijk worden. En hij noemde de grondstoffen, talrijk aanwezig in de Groenlandse bodem.
Maar ook hier is het de vraag of annexatie van Groenland nodig is. Hebben de Verenigde Staten het eiland nodig voor toegang tot de zeeroutes of grondstoffen?
Een analyse van de drie belangrijkste argumenten die Trump gebruikt om Groenland in te lijven.
Ja, Groenland is vanwege zijn ligging belangrijk voor de Verenigde Staten. Mocht Rusland ooit ballistische raketten richting de VS afvuren, dan is Groenland de plek waar ze als eerste zullen worden opgemerkt. Daarnaast kan vanaf Groenland de scheepvaart in de strategische zeedoorgang tussen het eiland en het Verenigd Koninkrijk worden gecontroleerd.
Het klopt ook dat Rusland en China actiever zijn geworden in het poolgebied. Rusland heeft arctische bases uit de Koude Oorlog heropend en zijn aanwezigheid opgeschroefd, vooral met vliegtuigen en onderzeeërs. Moskou plantte in 2007 een vlag op de zeebodem onder de Noordpool. Een symbolische actie, maar wel een die de Russische ambities illustreert.
China, dat zichzelf al eens omschreef als een sub-Arctische macht – ook al ligt het ver weg van het poolgebied – heeft ook ambities, maar is minder actief. Dat het ‘wemelt’ van Russische en Chinese schepen langs de Groenlandse kust, zoals Trump zegt, klopt niet. De Deense buitenlandminister Rasmussen zei vorige week dat er tien jaar geleden voor het laatst een Chinees marineschip is gezien. Wel verschijnt China vaker met kustwacht- en onderzoeksschepen in de regio.
Rusland en China hebben op dit moment geen noemenswaardige invloed in Groenland. Chinese pogingen om via mijnbouw of investeringen voet aan de grond te krijgen, werden de afgelopen jaren afgewend – mede onder druk van de VS.
Bovendien hebben de VS nu al vrijwel ongelimiteerde militaire toegang tot Groenland. Sinds 1951 hebben de Amerikanen en de Denen een verdrag dat de VS het recht geven Amerikaanse bases op Groenland te vestigen. Tijdens de Koude Oorlog bouwden de Amerikanen maar liefst zeventien radarstations, onderzoekscentra en militaire vliegvelden. Op het hoogtepunt waren er 10 duizend Amerikaanse militairen gelegerd.
Misschien wel een droombeeld van de president Donald Trump: Amerikaanse militairen op de luchtmachtbasis Narsarsuaq op Groenland, 1952.
AP
Een van de opmerkelijkste projecten was project IJsworm uit 1959. In het geheim bouwde het Amerikaanse leger een basis onder het ijs, met het doel er kernraketten te stallen. Technici concludeerden uiteindelijk dat het vanwege het bewegende ijs te onstabiel was, en het project werd in 1966 gestopt.
In het noorden van Groenland, 1.200 kilometer boven de hoofdstad Nuuk, verrees in 1951 Thule Air Base. Deze basis speelde een cruciale rol in de strategie voor een mogelijke kernoorlog met Rusland. Vijandelijke kernraketten zouden vanuit Thule onderschept worden en de eigen bommenwerpers zouden hier opstijgen. In 1968 crashte een Amerikaanse B-52 met vier waterstofbommen aan boord op het ijs nabij Thule. De kernbommen ontploften niet, maar er kwam veel radioactief materiaal vrij. Het incident geldt als een van de ernstigste nucleaire bijna-rampen uit de Koude Oorlog.
Pituffik Space Base, de enige militaire basis op Groenland.
AFP
Het waren de Amerikanen zelf die na de Koude Oorlog de militaire activiteiten op Groenland terugschaalden. Alleen de basis bij Thule, die nu Pituffik Space Base heet, bestaat nog. Er werken ongeveer tweehonderd mensen.
Bij zijn bezoek aan de basis zei Vance dat Denemarken de veiligheid van Groenland ‘verwaarloosd’ had. ‘Helaas is deze basis en haar omgeving minder veilig dan dertig, veertig jaar geleden, omdat sommige van onze bondgenoten niet alert waren’, aldus Vance. Maar dat zou je dus net zo goed van de VS zelf kunnen zeggen.
Goud, zink, uranium, grafiet en zeldzame aardmetalen; de Groenlandse bodem heeft ze allemaal. Vooral de zeldzame aardmetalen zijn gewild, want die zijn nodig voor de productie van batterijen, magneten in elektrische auto’s of windturbines. Een groot deel van wat de EU heeft aangemerkt als ‘kritieke grondstoffen’ is in Groenland te vinden. Nu zijn Europa en de VS voor die grondstoffen vaak afhankelijk van China.
Opmerkelijk genoeg wordt er ondanks die rijkdom nauwelijks gemijnd op Groenland. Er zijn twee actieve mijnen, een voor goud en een voor anorthosiet, waarmee glasvezel wordt gemaakt.
Dat heeft deels te maken met de natuurlijke omstandigheden. Het is er koud en ruig en het weer is onvoorspelbaar, waardoor mijnwerkers op weg van of naar de mijn nogal eens vastzitten. In Groenland zijn geen wegen tussen steden en dorpen, alles gaat per vliegtuig of boot. 80 procent van het oppervlak is bedekt met ijs. Groenland zelf heeft nauwelijks eigen mijnbedrijven en het mist de expertise. Het opleiden van eigen technici verloopt langzaam, de helft van de Groenlandse kinderen stopt met school als ze 16 zijn.
Buitenlandse bedrijven doen weliswaar op veel plekken onderzoek naar het winnen van grondstoffen, maar in de praktijk deinsen ze ervoor terug om de stap naar exploitatie te zetten. ‘Het vergunningstraject is lang en onvoorspelbaar’, zei Bent Jensen, de Deense directeur van de anorthosietmijn, vorig jaar aan de Volkskrant.
Daarnaast trok de Groenlandse regering in 2021 een al afgegeven vergunning voor een uraniummijn in, na verzet van omwonenden. Die vreesden dat radioactief stof zou neerdwarrelen op hun dorpen, de visgebieden en de schaarse landbouwgronden, waar tientallen boeren schapen houden. Daarmee raakte ook een grote voorraad zeldzame aardmetalen in hetzelfde gebied buiten bereik.
Het oefenterrein van de mijnopleiding van de technische hogeschool (KTI), de enige in Groenland. De school ligt in Sisimiut, de tweede stad van het eiland.
Arie Kievit voor de Volkskrant
Ook de oliewinning voor de Groenlandse kust is nooit van de grond gekomen. Testboringen vielen tegen en in 2021 besloot de regering geen vergunningen meer uit te geven, mede vanwege de mogelijke gevolgen voor het milieu.
Het eerste grote mijnsucces in Groenland moet dus nog komen. Toch zegt de regering in Nuuk dat ze staat te trappelen om landen te verwelkomen die willen investeren, met name uit Europa en de Verenigde Staten. ‘We zijn klaar voor de VS om hierheen te komen en te investeren in de mijnindustrie’, zei toenmalig premier Múte Egede vorig jaar bij Fox News.
Calciet / Pyriet
Arie Kievit voor de Volkskrant
Het probleem? De VS komen niet. De vijftig bedrijven die momenteel onderzoeken of het mogelijk en winstgevend is om grondstoffen te winnen op Groenland, komen bijna allemaal uit Canada of Europa. Slechts één Amerikaanse firma is er actief.
‘Als Trump zo nodig toegang wil tot kritieke grondstoffen, neem dan initiatief’, aldus mijndirecteur Jensen. ‘We willen graag zaken doen. Kom en investeer.’
Mikkel Runge Olesen, expert arctische zaken bij het Deense instituut voor Internationale Studies (DISS), denkt dat Amerikaanse bedrijven domweg geen interesse hebben. ‘Waarom zijn ze er niet als de toegang tot de grondstoffen zo belangrijk is? Het simpele antwoord: de mijnindustrie op Groenland is niet rendabel.’
Door het smeltende poolijs zijn de noordelijke zeeroutes steeds beter te bevaren. De routes vormen een aantrekkelijk alternatief: een schip van Rotterdam naar China zou er twee weken korter over doen via de noordelijke route dan via het Suezkanaal. ‘De route kan het Panamakanaal van de 21ste eeuw worden’, zei de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo in 2019.
De meest ontwikkelde route is de Noordelijke Zeeroute, die langs de kust van Rusland loopt. In 2025 voer het containerschip Istanbul Bridge als eerste lijnschip via deze passage van China naar Europa. Verder naar het westen loopt de Noordwestelijke doorvaart, door de Canadese archipel. Op de lange termijn is de transpolaire route voorzien, dwars over de Noordpool.
Bron: The Artic Institute
De route is vanwege het ijs nu slechts een paar maanden per jaar open, maar dat gaat veranderen. IJsbrekers zijn cruciaal om de route voor vrachtschepen open te houden. Rusland heeft de grootste vloot ijsbrekers, gevolgd door Canada, Finland en Zweden. De VS hebben er weinig, de reden dat het Witte Huis vorig jaar een deal sloot met Finland over de levering van elf nieuwe ijsbrekers voor de Amerikaanse kustwacht.
Olesen van het DISS benadrukt dat het gebruik van de noordelijke routes niet iets is dat nu relevant is. ‘Scheepvaartbedrijven zullen je vertellen dat het onzeker is, en nog niet economisch rendabel. Want al zijn de routes korter, er komen andere kosten bij’, zegt hij, doelend op bijvoorbeeld de kosten voor ijsbrekers. Ook komt het voor dat schepen vast komen te zitten.
Deense vrachtschepen voor de haven van Nuuk.
Getty
Het is onduidelijk hoe het bezit van Groenland de Verenigde Staten een cruciaal voordeel zouden geven ten aanzien van de zeeroutes. De meest gebruikte Noordelijke Zeeroute komt niet bij het eiland in de buurt, en bovendien grenzen de VS met Alaska al aan alle drie de noordelijke passages. Er zijn behalve het ijs geen belemmeringen voor de VS om de routes te gebruiken. Als het om militaire controle zou gaan, dan ligt ook die weg open via het defensieverdrag met de Denen.
De Amerikaanse krant The New York Times vroeg onlangs nog eens waarom Trump annexatie toch nodig acht. ‘Omdat dat volgens mij psychologisch nodig is voor succes’, zei Trump. ‘Ik denk dat eigendom je iets geeft wat je niet kunt krijgen door alleen een verdrag te ondertekenen.’
Verlekkerd kijkt de Amerikaanse president Donald Trump naar Groenland en zijn bodemschatten. Hij wil het eiland, deel van het koninkrijk Denemarken, ‘hebben’. Voor politici die streven naar onafhankelijkheid een kans, zeker met de verkiezingen van dinsdag in aantocht.
Source: Volkskrant