Representatie De representatie van oudere vrouwen in Nederlandse films moet beter, schrijft Tamar van den Dop. Dat is ook belangrijk voor hun rol in de maatschappij.
Al decennialang is er aandacht voor de gebrekkige representatie van vrouwen in de politiek, het bedrijfsleven en bij maatschappelijke organisaties. Er is hierover bewustzijn ontstaan en er zijn maatregelen genomen met wisselend succes. Maar er is één sector waarin die ongelijkheid bijna onopgemerkt blijft, terwijl ze de verbeelding van miljoenen vormt: de film- en televisie-industrie.
Tamar van den Dop is actrice, filmregisseur en scenarioschrijfster
Recent onderzoek door de Universiteit Utrecht maakt dit pijnlijk duidelijk. Dit onderzoek gaat over de representatie van vrouwen in Nederlandse speelfilms en series in de periode 2019-2023. In die periode is slechts 30 procent van de geselecteerde vrouwelijke personage een hoofdpersonage. Vrouwelijke personages zijn vooral jong, bijna 70 procent is tussen de 16 en 45 jaar.
Vrouwen verdwijnen na hun vijfendertigste geleidelijk van het scherm, boven de zestig verdwijnen ze vrijwel volledig uit beeld: slechts een kleine 5 procent van de vrouwelijke personages is zestig jaar of ouder. Hoe ouder de acteurs, hoe meer de verhouding man-vrouw in het voordeel van mannen uitvalt. De vrouw van zestig plus is dus het slechtst vertegenwoordigd in Nederlandse film- en tv-producties.
Vrouwelijke personages zijn grotendeels wit, en hebben lang blond haar. Vrouwen worden vaak gepositioneerd in een privé-omgeving en minder in een publieke omgeving. Dat bevestigt het vooroordeel dat vrouwen associeert met het private domein en mannen met het publieke domein. Vrouwelijke personages in het genre ‘misdaad’ spelen vooral bijrollen en in het genre ‘romantiek’ krijgen ze de hoofdrollen. Dat bevestigt het stereotype dat misdaad vooral een ‘mannelijk’ genre is en romantiek een ‘vrouwelijk’ genre.
We leren als vrouwen al vroeg om stereotypen te spelen. Toen ik twintig was, nu 35 jaar geleden, speelde ik de ‘natte droom’ van drie mannen. Alle drie waren ze ruim tien jaar ouder dan ik. Met 26 speelde ik een moeder met een zoon van tien. Op m’n 36ste was ik al de gefrustreerde en uitgebluste ex. Ik ben inmiddels vele jaren verder in mijn carrière en vraag me af wat er sindsdien werkelijk is veranderd.
De ondervertegenwoordiging van zestigplusvrouwen in Nederland is een gemiste kans. Vrouwelijke zestigplusacteurs kunnen dankzij hun levenservaring een rol diepgang, authenticiteit en een rijke emotionele laag geven. Grote existentiële vragen over verlies, autonomie, lichamelijkheid, vrijheid en het besef van eindigheid krijgen daardoor meer zeggingskracht.
Dat bewijzen internationale voorbeelden: Michelle Yeoh toont in Everything Everywhere All At Once (2022) hoe een oudere vrouw een existentiële crisis doormaakt op een overtuigende en vernieuwende manier. Yeoh won onder andere de Oscar voor Beste Actrice. Bovendien doorbreekt de film traditionele grenzen tussen genres en verhaalkaders. The Blue Trail is een dystopische sciencefictionfilm uit 2025 en een poëtische ode aan een 77-jarige vrouw die haar lot in eigen handen neemt en zich niet laat beperken door leeftijdrestricties. De film was winnaar van de Zilveren Beer op het filmfestival van Berlijn.
In Nederland krijgt een film met een zestigplusvrouw in de hoofdrol doorgaans alleen financiering als het een veilige comedy of jeugdfilm betreft.
Meer producties met oudere vrouwelijke personages kunnen tot meer innovatie leiden. Stel je een thriller voor die wordt gedragen door een 65-jarige vrouwelijke hoofdpersoon, dat biedt de mogelijkheid om voor heel dit genre nieuwe verhaallijnen te ontwikkelen. Actiefilms kunnen enorm profiteren van meer vrouwelijke hoofdrolspelers. Laat een vrouw minister-president spelen. Dat zou andere complexiteit, andere emotie, een ander machtsspel op kunnen leveren, en ook: andere humor. Machtige families worden in verhalen bijna vanzelfsprekend geleid door een patriarch; een matriarch opent meteen een ander, verrassender narratief.
Met de afwezige oudere vrouw in de film geven we nog een ander signaal af. De verhalen die wij elkaar vertellen vormen ons wereldbeeld. Een cultuur die vrouwen na hun vijftigste nauwelijks toont, leert ons dat hun levens minder belangrijk of minder complex zijn. Dat heeft gevolgen voor hun maatschappelijke zichtbaarheid, voor gelijke kansen en voor hoe we ouderdom waarderen. Zo blijft de verbeelding vernauwd, en blijven we vastzitten in wat we onszelf voorhouden.
De afgelopen maanden is er in Nederland veel aandacht geweest voor discriminatie en geweld tegen vrouwen, en voor de rol die stereotypering daarin speelt. De strijd tegen stereotypering in films en tv-series is daarom geen detail; hij heeft maatschappelijke betekenis.
Het idealiseren van jeugd en schoonheid en het afbeelden van ouderdom als ‘verval’ zijn niet onschuldig. Deze terugkerende fictieve verbeelding versterkt de dubbele discriminatie van oudere vrouwen — zowel op leeftijd als geslacht. Dat draagt bij aan hun ondervertegenwoordiging in de maatschappij en normaliseert een structurele ongelijkheid. Kortom, we blijven vastzitten in de verhalen die we onszelf maar blijven vertellen.
Het doorbreken van die stereotypen is noodzakelijk, ook voor representatie. Het is absurd dat een groot deel van het betalende publiek zichzelf niet terugziet op het doek.
Hoe komen we hieruit? Door de mechanismen van achterstelling te herkennen en actief te bestrijden. Organisaties als het Nederlands Filmfonds, de publieke omroepen, streamingdiensten en productiebedrijven spelen hierin een sleutelrol. Zij moeten risico’s durven nemen, bestaande winstformules loslaten en ruimte maken voor nieuwe perspectieven. Dat opent de deur naar nieuw publiek en nieuwe verhalen. Deze vrouwen verdienen goede verhalen en zij niet alleen: iedereen kan leren van hun ervaring en perspectief op het leven.
Source: NRC