Geopolitiek Europese landen zijn financieel enorm verweven met de Verenigde Staten, ziet Steven Everts, maar kunnen in Washington niet meer rekenen op politieke terughoudendheid en rechtszekerheid. Onze afhankelijkheid moet worden verminderd.
President Donald Trump en Fed-voorzitter Jerome Powell tijdens een bezoek aan het gebouw van de Fed in Washington, afgelopen zomer.
In Europese hoofdsteden domineren bekende rampscenario’s het debat. Hoe nu verder met Oekraïne en wat te doen tegen Ruslands hybride oorlog? Hoe overleven we de Trump-tornado? En hoe onttrekken we ons aan de Chinese wurggreep op kritieke grondstoffen?
Allemaal reële zorgen, maar ze verdringen een fundamentelere vraag: wat als Donald Trump met het mondiale financiële systeem doet wat hij al heeft gedaan met de internationale veiligheidsorde: regels overboord, instituties onder druk en afhankelijkheden gebruiken als machtsmiddel? Dat is geen theorie en ook niet alleen iets voor financiële specialisten. Dit is pure geopolitiek en het raakt ons allemaal.
Steven Everts is directeur van het EU-Instituut voor Veiligheidsstudies.
Wat is er gaande? Vorige week dagvaardde het Amerikaanse ministerie van Justitie Jerome Powell, de voorzitter van de Federal Reserve, de Amerikaanse centrale bank. Mogelijk opent Justitie zelfs een strafzaak tegen Powell. Daarmee ondermijnt de regering-Trump openlijk de onafhankelijkheid van de Fed, de pijler onder het mondiale vertrouwen in de dollar. En van de dollar zijn we allemaal afhankelijk. Tegelijkertijd ontspoort de Amerikaanse begroting, met tekorten die oplopen tot meer dan 2.000 miljard dollar per jaar, ofwel 6,2 procent van het bbp.
Het meest veelzeggende signaal komt echter niet uit Washington, maar van de markten. Begin januari schreef China een staatslening uit in dollars tegen exact dezelfde rente als die op Amerikaanse staatsobligaties. Dit alles ondanks dat China een lagere kredietwaardigheid heeft (A+ tegenover AA voor de VS) – iets dat normaal gesproken zou betekenen dat degene die de obligatie koopt, een hogere rente zou ontvangen. Toch stroomde het kapitaal toe: er was ongeveer dertig keer zoveel belangstelling als er obligaties beschikbaar kwamen. Dat is historisch ongekend. Het gaat hier niet over financiële finesses, maar over macht en vertrouwen.
Vijftig jaar lang kon Amerika de wereld sturen via de dollar. Afgesloten worden van het Swift-betalingssysteem betekende economische wurging. Het intrekken van noodkredieten of bevriezen van valutareserves leidde tot onmiddellijke crises. Sancties dwongen landen tot politieke gehoorzaamheid. Die financiële macht van de VS was effectiever dan welk vliegdekschip dan ook.
Maar dat wapen slijt – en sneller dan Europese beleidsmakers lijken te beseffen. Dat proces was al gaande vóór Trump maar, zoals altijd versnellen zijn capriolen wel de trend.
Kijk even wat andere landen doen. De meerderheid van de handel tussen de Brics-landen Brazilië, Rusland India, China en Zuid-Afrika wordt niet meer gedaan in dollars maar in lokale valuta. Saoedi-Arabië verkoopt een kwart van zijn olie aan China in yuan in plaats van dollars.
Belangrijker nog: deze landen bouwen een parallelle infrastructuur. Ze tuigen alternatieve betalingssystemen op, buiten Swift om. Er komen ontwikkelingsbanken als alternatief voor het IMF en de Wereldbank. En grondstoffenbeurzen waar olie, goud en graan in lokale valuta worden verhandeld. Dit is deels klassiek positie nemen tegen ‘het Westen’, maar ook deels rationeel risicomanagement in een wereld waarin financiële afhankelijkheid een strategisch risico is geworden.
Voor Europa is dit bijzonder ongemakkelijk. Wij zijn dieper dan de Brics-landen verweven met het Amerikaanse financiële systeem, en alles rust op vertrouwen. Europese banken, pensioenfondsen en centrale banken bezitten gezamenlijk meer dan 3.000 miljard dollar aan Amerikaanse staatsobligaties. Zij rekenen op rechtszekerheid en politieke terughoudendheid in Washington.
Maar wat als dat niet meer geldt? Wat als Trump besluit om buitenlandse beleggers in Amerikaanse obligaties te treffen met een extra heffing, onder het mom van nationale noodzaak? Wat als toegang tot dollars wordt gepolitiseerd? En hoeveel Europees goud ligt eigenlijk opgeslagen op Amerikaanse bodem? Als Europa dat goud in een geopolitieke crisis – zeg, rond Groenland – zou opeisen, zijn we er dan absoluut zeker van dat het zonder voorwaarden wordt teruggegeven?
De eerste stap die Europa nu moet zetten, is beginnen met stresstests voor onze financiële kwetsbaarheid, net zoals we dat al doen voor energievoorziening en defensie. Dat is ongemakkelijk, omdat we de handen al vol hebben en liever niet inzien dat we nóg een zwakke plek hebben. Maar feit is dat financiële veiligheid een kernonderdeel is van zelf kunnen beslissen over je eigen toekomst.
Alles draait nu om het verminderen van eenzijdige afhankelijkheden. De euro moet aantrekkelijker worden als reserve- en transactievaluta. Al jaren werkt men aan een Europese kapitaalmarktunie, zodat Europese en internationale spaarders en beleggers Europese alternatieven hebben voor Amerikaanse markten. Tot nu toe is dat onvoldoende gelukt, omdat lidstaten terugschrikken voor het delen van risico’s en nationale controle willen behouden. Die huiver verklaart ook de weerstand tegen eurobonds.
Juist daarom was die gezamenlijke lening van 90 miljard euro voor Oekraïne een goed idee. Zowel om het land in de strijd te houden, maar ook als instrument: samen lenen in euro’s om samen te investeren in gemeenschappelijke doelen.
Voor Nederland ligt hier een bijzondere verantwoordelijkheid. Als financieel knooppunt, met grote pensioenfondsen, is het land bovengemiddeld verweven met de markten in de VS. Den Haag zou in Brussel moeten pleiten voor een Europese strategie voor financiële weerbaarheid: diversificatie van reserves, transparantie over goudopslag en scenario’s voor wanneer de Amerikanen economische dwang gaan toepassen. Want we zien elke dag dat dreigingen van alle kanten komen en dat zelfs bondgoten hun macht kunnen misbruiken.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.
Source: NRC