Europa en VS Kalm blijven bij tegenslag: het lijkt geen overbodig advies nu Europa zich opmaakt voor een onstuimig jaar op het wereldtoneel. Het nieuwste Amerikaanse salvo dreigementen maakt duidelijk dat Europa zich moet aanpassen. Maar hoe?
Commissievoorzitter Ursula von der Leyen in Cyprus, op donderdag.
Richt je aandacht op datgene waar je invloed op hebt en laat je niet van de wijs brengen door omstandigheden die je niet kunt beheersen, zo schrijft het stoïcisme voor. Woede, frustratie: wat heb je eraan? Bedenk liever wat je zelf kunt doen om je situatie te veranderen.
Europa kan wel wat meer stoïcisme gebruiken, zei Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen vorige week op Cyprus. Het eiland, dat de komende zes maanden de roulerende voorzittershamer van de Europese Unie in handen heeft, is de geboortegrond van Zeno, de grondlegger van het stoïcisme.
„Het stoïcisme leert ons om niet bang te zijn voor uitdagingen, maar ze met helderheid en vastberadenheid tegemoet te treden”, zei Von der Leyen in hoofdstad Nicosia. „Dat is wat Europa nu moet doen, gezamenlijk.”
Kalm blijven bij tegenslag: het lijkt geen overbodig advies nu Europa zich opmaakt voor een nieuw onstuimig jaar op het wereldtoneel. Het nieuwste Amerikaanse salvo dreigementen aan het adres van Groenland bevestigde wat feitelijk al een jaar duidelijk was. Het Witte Huis is onder Donald J. Trump vastbesloten om de spelregels te herschrijven. Europa moet zich aanpassen. Maar hoe?
In theorie zijn er verschillende manieren om tegen de VS in te gaan, schreef nieuwsbrief Eurointelligence. Europa kan gezamenlijk defensiematerieel inkopen en een Europese militaire commandostructuur opbouwen. De EU zou slagvaardiger zijn door het veto bij buitenlandbeleid af te schaffen. Een gezamenlijk fiscaal beleid zou de euro mondiaal sterker maken in concurrentie met de dollar.
Maar hoe realistisch zijn die ideeën? Ze vereisen veel meer Europese integratie dan tot nu toe haalbaar was, en dat in een tijd dat op de uiterst rechtse flank soevereiniteit van de lidstaten steeds uitdrukkelijker voorop gesteld wordt. Bovendien moet de EU rekening houden met landen als Hongarije die anti-Trump-beleid graag dwarsbomen.
Toch verandert er iets in Brussel. Een eerste verschil ten opzichte van een jaar geleden: de terughoudendheid van leiders om elkaar te hulp te schieten is verdwenen. Een aantal EU- landen stuurt militairen naar Groenland. Formeel om de veiligheid in het Poolgebied te waarborgen, informeel als signaal aan Washington en uit solidariteit met Kopenhagen. Vorige week namen grote EU-landen al in een verklaring onomwonden stelling tégen de imperialistische ambities van Trump.
Een jaar geleden hielden Brussel en de andere hoofdsteden zich nog op de vlakte toen Trump na zijn aantreden zinspeelde op een overname van Groenland. Denemarken, dat de situatie niet wilde laten escaleren, had daar om gevraagd – zoals Brussel zich niet al te publiekelijk mengde in de Nexperia-kwestie tussen Nederland en China, op verzoek van Den Haag.
Zwijgen en hopen dat het wel overwaait, dat is wensdenken, beseffen de meeste diplomaten nu. Trump kreeg afgelopen zomer zijn gewenste handelsdeal, met voor Europa uiterst scheve voorwaarden, en alsnog stak Von der Leyen beide duimen omhoog bij de ondertekening.
Tijdens het hoog oplopende handelsconflict twijfelde de Commissie of ze niet steviger moest optrekken tegen de VS, zeker toen landen als China succes boekten door hard terug te slaan. Nee, concludeerde de Commissievoorzitter. Een ingewijde: „Het was al moeilijk genoeg om ons te bevrijden van onze afhankelijkheid van Rusland. Om dat nu ook nog eens te doen van de VS, terwijl we tegelijkertijd ook onze afhankelijkheid van China willen afbouwen… Dat is onmogelijk.”
Waarop heeft de EU, de Stoa indachtig, dan wel invloed? Met name op het opbouwen van zijn eigen onafhankelijkheid. Die staat in de kinderschoenen, maar deze week bleek: er wordt aan gewerkt. Oekraïne zal bijvoorbeeld het leeuwendeel van de lening die het van de EU krijgt – 90 miljard euro, waarvan 60 miljard bestemd is voor militaire uitgeven – grotendeels moeten uitgeven aan defensiematerieel van Europese makelij, stelde Von der Leyen deze week voor.
Ook de ondertekening van het Mercosur-handelsverdrag in Zuid-Amerika, deze zaterdag, wordt gezien als een voorbeeld van het Europese streven naar onafhankelijkheid, al wordt al een kwart eeuw over het verdrag gesproken. Mogelijk volgt later dit jaar nog een akkoord met India.
Boeren protesteren tegen het Mercosur-verdrag in Milaan, in januari.
Is het genoeg en is het op tijd? In Brussel wordt er ernstig rekening mee gehouden dat de boosheid van de Amerikaanse regering over de EU-regels voor techbedrijven – die vanwege de dominantie van Silicon Valley Amerikaanse bedrijven het hardst treffen – alles in zich heeft om tot een volgend groot conflict te leiden.
Zakelijke belangen en ideologische overtuigingen lopen dwars door elkaar in de Amerikaanse bemoeienis met Europa. In de nieuwe Nationale Veiligheidsstrategie staat het expliciet: het Witte Huis wil radicaal-rechtse partijen in Europa actief gaan ondersteunen. „Kijk, de realiteit is: Amerika is een product van Europese beschaving”, vertelde vicepresident JD Vance kort daarop in een interview. „Wij stammen af van allerlei Europese ideeën… daarom willen we een sterker Europa.”
Terwijl de economische en politieke confrontatie met Trump de EU parten speelt, is zijn obsessie met Groenland voor de NAVO een bedreiging. De alliantie is op volstrekt nieuw, onbekend én verontrustend terrein beland. NAVO-partners hebben eerder hooglopende conflicten gekend. Frankrijk en Duitsland weigerden de VS te volgen in de Irak-oorlog. Turkije viel Cyprus binnen, nadat Griekenland daar een staatsgreep had laten plegen. Maar nooit eerder hebben de VS als supermacht een kleine en trouwe bondgenoot bedreigd.
De confrontatie tussen Kopenhagen en Washington stelt extreme eisen aan de diplomatieke kunsten van secretaris-generaal Mark Rutte, die dezer dagen in het openbaar zo min mogelijk zegt. De NAVO werkt aan een missie ter bescherming van het Arctisch gebied, zei hij deze week. Maar of hij met een NAVO-missie Trumps gebiedshonger kan stillen is zeer de vraag.
Intussen lijdt het bondgenootschap onder de interne ruzie. De alliantie is behalve een apparaat dat militaire samenwerking organiseert een belofte. De bondgenoten beloven schouder aan schouder te staan als één bondgenoot wordt aangevallen. Alleen als een tegenstander ervan overtuigd is dat bondgenoten de daad bij het woord zullen voegen is de afschrikking effectief. Eenheid is kracht, ruzie is zwakte.
Om de eenheid te bewaren werden openlijke debatten over een ontkoppeling van de VS in Europa lang gemeden. Ook dat is niet meer het geval. Er wordt nu hardop nagedacht over de vraag hoe en hoe snel Europa militair op eigen benen kan staan en hoeveel tijd de VS Europa daarvoor gunnen.
Op Cyprus vroeg Von der Leyen deze week aan de regering de komende zes maanden te werken aan een nieuwe „Europese veiligheidsstrategie”. Wat dat inhoudt, zei ze er nog niet bij. Over Groenland zei ze dat de EU blijft werken aan de veiligheid van het Poolgebied. Met „onze bondgenoten, onze partners. Waaronder de Verenigde Staten.”
Europaredacteuren praten je bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU
Source: NRC