Groenland In haar boek So You Want to Own Greenland? duikt geopolitiek analist Elizabeth Buchanan de geschiedenis in van iedereen die Groenland wilde hebben. Ze schetst vijf mogelijke scenario’s van wat er met het land kan gebeuren.
Een verlaten Amerikaanse militaire basis bij het Ikateq-fjord, oostelijk Groenland.
Elizabeth Buchanan: So You Want to Own Greenland? Lessons from the Vikings to Trump. Hurst Company, 225 blz. € 23,99
„Als jullie dit doen, gebeurt wat ondenkbaar leek: een belangrijke band wordt verbroken.” Met deze woorden hoopte de Deense koning Christaan X op 26 april 1941 de Amerikanen te overtuigen zich niet met Groenland te bemoeien. De woorden hadden weinig effect, vertelt de Australische geopolitiek analist van het arctische noorden Elizabeth Buchanan in haar voortreffelijk getimede boek So You Want to Own Greenland? Lessons from the Vikings to Trump. Roosevelt schreef een briefje terug met semi-excuses in de trant van: „Sorry dat jullie dit zo zien, maar…”
Voordat deze uitwisseling plaatsvond was er al enige tijd getouwtrek over de positie van Groenland, nadat de nazi’s Denemarken waren binnengevallen. Daags nadat dat gebeurd was, had de Deense ambassadeur Hendrik Kauffmann in Washington actie ondernomen, zij het op eigen initiatief en zonder enig overleg met zijn moederland. Hij wilde Groenland – op dat moment een kolonie van Denemarken en toen al een belangrijk gebied voor geopolitieke ontwikkelingen en meteorologisch onderzoek – behouden voor de Denen en vroeg de VS het gebied te beschermen.
Canada en Groot-Brittannië wierpen zich ook op als beschermheren, maar de VS waren wat Kauffmann betreft de ideale kandidaat. Hij stelde een plan op dat op veel verzet van de Deense regering stuitte. Kauffmann was immers geen vertegenwoordiger die zomaar onderhandelingen kon beginnen, klonk het uit Denemarken. Onzin, vonden de Amerikanen: Denemarken was bezet, dus de Denen bevonden zich niet in de positie hier iets van te vinden.
Na wat gedreig over en weer kwam het in 1941 tot een tienpuntenplan, waarvan vooral het vierde, vijfde en tiende punt interessant zijn. De Amerikanen zouden Groenland verdedigen om hun invloed op het westelijk halfrond veilig te stellen. Er was geen reden voor „formele lease-onderhandelingen”. En pas wanneer beide partijen vonden dat er geen sprake meer was van dreiging, zou alles terugkeren naar hoe het was voor de bezetting.
Het probleem bij dat laatste punt was alleen: er stond geen datum bij, en er was nogal wat ruimte voor interpretatie wie wanneer kon besluiten dat de dreiging was opgeheven. In 1951 werd vastgelegd dat de Amerikanen zo veel militaire bases konden bouwen als ze maar wilden.
De verdragen van 1941 en 1951 zijn opnieuw actueel, na Trumps dreigementen het eiland goedschiks dan wel kwaadschiks in bezit te krijgen. Een daad van agressie die deze week aanleiding was voor een gesprek tussen de Groenlandse, Deense en Amerikaanse ministers van Buitenlandse Zaken over de status van het eiland. De gesprekken waren woensdag constructief en openhartig vertelde de Deense minister van Buitenlandse Zaken in de persconferentie na de gesprekken over de toekomst van Groenland in Washington. Maar er klonken bij zowel hem als bij Groenlandse ministers van Buitenlandse Zaken ook zorgen over de toekomst in door.
De Canadezen en de Britten kregen in 1941 van de Amerikanen nadrukkelijk te verstaan dat ze zich niet met Groenland moesten bemoeien. Er werden wat Duitse militairen opgepakt die het eiland hadden weten te bereiken en de Amerikanen bouwden aan hun militaire aanwezigheid. Ook na de oorlog duurde die aanwezigheid voort en bouwden ze enkele wetenschappelijke onderzoeklocaties. Dat laatste bleek trouwens maar half waar: het inmiddels beroemde complex Camp Century, een diep in het ijs gebouwde basis met golfplaten daken verstopt onder de sneeuw, bleek gebouwd om nucleaire wapens op te slaan, zonder dat de lokale bevolking of de Denen hiervan op de hoogte waren. Deze bijna ondergrondse stad, die tussen 1964 en 1966 was gebouwd, kwam in 2024 in het nieuws toen NASA de plek herontdekte.
Aan deze ontwikkelingen ging een lange geschiedenis vooraf. De VS deden in 1867 voor het eerst een voorstel om Groenland te kopen, toen president Andrew Johnson zijn land wilde uitbreiden. In 1910 deden ze opnieuw een poging zich Groenland toe te eigenen, in 1946 volgde er een bod van 100 miljoen dollar in goud voor Groenland door president Harry Truman.
Dat de Amerikanen tijdens de Koude Oorlog deden wat ze wilden op Groenland zonder openheid van zaken te geven, belooft weinig goeds voor waar Amerika nu op aast. Net als het feit dat hun president klimaatverandering een „hoax” noemt, terwijl het land zelf voortdurend de gevolgen van de klimaatcrisis ervaart.
Uiteraard gaat Buchanan ook verder terug in de geschiedenis. Ze begint bij de Vikingen die er enkele eeuwen bleven om vervolgens spoorloos te verdwijnen, en vertelt over de Inuït die wel wisten te overleven op Groenland, de hopeloze zoektocht van de Deense missionaris Hans Egede naar restanten van die Vikingen, hoe hij vervolgens maar de Inuït ging kerstenen, de handel, de Deense kolonisatie, de koloniale misstanden, een mislukte Noorse claim in de jaren dertig van de vorige eeuw en uiteraard de Amerikanen dus en hun meerdere pogingen het grootste eiland ter wereld te bezitten.
Haar verhaal leest vlot, is vaak interessant maar gaat soms wat te kort door de bocht. Zo vertelt ze smeuïg over het mislukte bezoek van de vrouw van de Amerikaanse vice-president JD Vance en haar zoon in het voorjaar van 2025 aan een nationaal kampioenschap hondensleeën. Hotel Hans Egede in de Groenlandse hoofdstad Nuuk had de „koffie al klaarstaan” toen alles werd afgeblazen omdat het bezoek aan Groenland op te veel verzet stuitte zo vlak voor de verkiezingen, schrijft ze.
Het bleef bij een bezoek van Vance en zijn vrouw aan Pituffik, de enige militaire basis die de Amerikanen nog op Groenland hebben. Een beetje overdrijven dat de koffie in het Nuukse hotel al zo’n beetje pruttelde mag uiteraard, maar het was al langer bekend dat er veel verzet was, dus dat de verrassing zo groot was, is overdreven. Buchanans opmerking dat het mislukte bezoek door de pers snel werd vergeten en men zich vooral concentreerde op wat president Trump te melden had, klopt ook niet: het fiasco werd niet alleen overal breed uitgemeten, maar ook meermaals herhaald en aangehaald als teken van het Groenlandse verzet tegen Amerikaans imperialisme.
Buchanan komt met vijf mogelijke scenario’s voor wat er komen gaat. De meest dystopische variant leest voor een pessimist minder onwaarschijnlijk dan Buchanan lijkt aan te nemen. In dat scenario vertelt ze dat de Denen op een ochtend wakker worden en te horen krijgen dat Groenland op zwart staat. De VS heeft het internet afgesloten en alle toegangspoorten, luchthaven en havens, onbereikbaar gemaakt. Het Groenlandse luchtruim is gesloten voor al het vliegverkeer behalve het Amerikaanse. Er komt weerstand vanuit de EU (maar niet eensgezind) en de NAVO. Niemand doet wat, want niemand kan op tegen de Amerikanen. Er is wat verzet in de Groenlandse hoofdstad Nuuk, maar dat haalt niets uit. Groenland wordt herdoopt tot ‘Rood-wit-blauw-eiland’.
Het ideale scenario is wat haar betreft dat de onafhankelijkheid van de Groenlanders wordt bespoedigd. Er komt een referendum waarbij ruim tachtig procent van de Groenlanders voor volledige onafhankelijkheid stemt, waarna een transitieperiode ingaat, en verschillende landen ruimhartig investeringen doen. Op humanitair en milieukundig vlak wordt Groenland een ‘hub’ van het beste wat de mensheid te bieden heeft, hoopt Buchanan. Het doet een beetje denken aan Thea Beckmann, die in haar romantrilogie Kinderen van Moeder Aarde beschrijft hoe er op Groenland een matriarchaat wordt opgebouwd gebaseerd op liefde voor natuur, solidariteit en pacifisme. Bij Beckmann gaat daar wel een kernoorlog aan vooraf.
In het derde scenario dat Buchanan beschrijft vindt er een referendum plaats waarbij eveneens een enorme meerderheid voor volledige onafhankelijkheid is, alleen erkennen de Denen de uitkomst niet. Ze willen hun ‘Arctische identiteit’ behouden. Groenland gaat op zoek naar derde partijen om zoveel mogelijk te investeren in Groenland, waaronder China en de VS.
Gezien het huidige politieke klimaat in Denemarken lijkt het eerste deel van dit scenario vrij onwaarschijnlijk. De Denen is er veel aan gelegen de hearts and minds van de Groenlanders te winnen, maar benadrukken ook dat het aan Groenland is te bepalen welke toekomst het voor zich ziet. Het tweede deel van het scenario vindt tot op zekere hoogte al plaats, al betalen investeringen in grondstoffen zich nog nauwelijks uit, waardoor de baten voorlopig uitblijven.
In Buchanans vierde scenario lukt het de VS niet om Groenland te kopen, maar het zaadje is (opnieuw, maar nu in vruchtbaarder grond) geplant. Een paar jaar later doet de VS een voorstel dat wel aanvaardbaar is en onder het mom van window dressing accepteert Groenland een deal om zo economisch onafhankelijk te worden. Het referendum dat dan wordt uitgeschreven heeft de vraag ‘Ben je voorstander van de steun van de VS?’. Denemarken protesteert, maar de Groenlanders hebben voor Amerikaanse dollars gekozen. De Denen komen met een boycot door Maersk – de Deense multinational waar ook Maersk Line, een van de grootste containerrederijen ter wereld – waardoor de import en export van de VS kans loopt te verkruimelen.
Het vijfde scenario lijkt Buchanan het meest waarschijnlijk: de gesprekken, die vanaf deze week daadwerkelijk gevoerd worden, lopen uit op het handhaven van de status quo. Groenland zet de weg naar onafhankelijkheid voort, de Denen raken steeds meer op de achtergrond, terwijl de Amerikaanse belangen toenemen. Groenland gaat over op een vrij associatieverdrag met de VS waardoor de economische onafhankelijkheid wordt versneld.
Dit scenario klinkt plausibel, alleen gaat het hier niet om gesprekken tussen naties, maar tussen twee landen en een vastgoedmagnaat die uit is op snelle deals. Een voorlopige status quo waarbij uiteindelijk scenario drie in werking gaat (zonder dat een Deense boycot effect gaat hebben) lijkt waarschijnlijker voor wie weet welke Amerikaanse investeerders, die nauwe banden hebben met Trump, al op Groenland aanwezig zijn. Maar hopen mag altijd, dus laten we duimen voor het ideale scenario, hoe onwaarschijnlijk ook.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.
Source: NRC