Waar tegenwoordig sociale media het digitale stadsplein zijn, vervulde vroeger het internet die rol. De informatie daar klopt niet altijd, weten we inmiddels wel. Betrouwbare media zijn nodig, zoals Wikipedia op een gegeven moment werd. Vandaag precies 25 jaar geleden vond de allereerste contentbewerking plaats in de bekende online-encyclopedie, die een interessante historie en een woelige toekomst heeft.
Wie was de uitvinder van de podcast? De Nederlandse oud-dj en -vj Adam Curry, volgens Wikipedia begin deze eeuw. Correctie: volgens het Wikipedia-lemma dat destijds door Curry zelf was bewerkt. De man die wel degelijk aan de wieg van het fenomeen podcasting stond, zoals ook erkend door Steve Jobs, was niet de daadwerkelijke schepper. Hij maakte het idee groot, wat hem de bijnaam 'podfather' opleverde, maar hij bouwde voort op de schouders van anderen.
Deze podcastkwestie van eind 2005 was een vroege controverse die de kracht en zwakte van de online-encyclopedie aantoonde. Later zijn de regels voor het bewerken van lemma's aangescherpt, om dergelijke egotripperij en belangenverstrengeling te voorkomen. Ondanks zulke maatregelen bleken manipulatie en zelfpromotie nog mogelijk, bijvoorbeeld door pr-firma's en voor reputatiemanagement van scammers.
Toch is de communitygedreven internetencyclopedie meer en meer een behoorlijk betrouwbare bron in de woelige zee van onlinecontent. 'Dat hep op Feesboek gestaan', is een beruchte Nederlandse uitspraak uit rechtse hoek, die dient als ijkpunt voor mediawijsheid en vertrouwen in sociale media. (Deze uitspraak staat zelf overigens ook op Facebook.)
Wikipedia, dat op 15 januari 2001 van start ging, stond lange tijd zelf te boek als discutabele bron van informatie. Veel onderwijzers en docenten hielden scholieren en studenten jarenlang voor dat 'Het staat op Wikipedia' geen goede onderbouwing is voor werkstukken, scripties en andere producties. De online-encyclopedie bestaat immers uit content van gewone gebruikers, die zich vrijwillig inspannen om informatieve lemma's te schrijven, aan te vullen en bij te houden.
De opzet van Wikipedia draaide bewust om gemak en publicatiesnelheid. De encyclopedie kwam voort uit het reeds bestaande Nupedia. Die voorloper had een nogal strikt, academisch proces voor het aandragen, controleren en publiceren van informatie. Voormalig beurshandelaar Jimmy Wales vond dat toen veel te moeilijk en intimiderend. Dat moest makkelijker, aldus de internetondernemer die zijn eerste geld verdiende met content gegenereerd door gebruikers en met softporno. Die inkomsten vormden de basis voor Nupedia en daarna Wikipedia.
De naamgeving voor de inmiddels wereldberoemde internetencyclopedie komt van de term wiki, die staat voor een HTML-publicatie waar bezoekers gezamenlijk aan werken. De oorsprong van deze term is de eerste website waar zulke contentsamenwerking mogelijk was: WikiWikiWeb, waarbij wiki het Hawaiiaanse woord voor 'snel' is.
Snel was niet alleen van toepassing op de bewerkingsmogelijkheden die Wikipedia bood, maar ook op de omvang van de encyclopedie zelf. Er was flinke groei op vele gebieden, variërend van het aantal lemma's, behandelde onderwerpen en bijdragende vrijwilligers, via het aantal landen, aangeboden vertalingen en lokalisaties, tot aan informatieve aanvullingen en kritische correcties. Daarbij is geleidelijk aan de mate van betrouwbaarheid en de perceptie daarvan verbeterd.
In de vijfentwintig jaar dat Wikipedia nu bestaat, droegen twee grote ontwikkelingen bij aan deze omslag voor de fundamentele vertrouwenskwestie. De ene grote ontwikkeling was de professionalisering van Wikipedia, met de achterliggende stichting Wikimedia. De organisatie spant zich in om informatie correct en compleet en zonder winstoogmerk te delen met de wereld. De andere grote ontwikkeling die Wikipedia een hogere mate van betrouwbaarheid gaf, was de verloedering van veel internetsites, contentnetwerken en sociale media.
De discussie over informatie, misinformatie en desinformatie bereikt anno nu nieuwe hoogtes. Wikipedia is daarbij zowel een lichtend baken als een 'geliefde' boksbal. Dat laatste gebeurt niet alleen vanuit autoritaire landen als Rusland, maar ook vanuit de huidige Verenigde Staten. Zo kreeg de Wikimedia Foundation in april vorig jaar een brief namens de regering-Trump waarin Wikipedia wordt beticht van 'propaganda'. Op basis daarvan ziet de stichting haar belastingvrije status in twijfel getrokken. Dat kan flinke gevolgen hebben voor de levensvatbaarheid van de organisatie achter de wereldwijd gebruikte encyclopedie.
Inkomsten voor de grote kennisbank waren altijd al een moeilijk en ook gevoelig punt. Advertenties waren in de begintijd al omstreden, wat toen tot een Spaanse aftakking leidde. De interne afkeer voor advertenties gold jaren later ook voor eigen donatiebanners, net zoals voor cryptodonaties.
In de loop der jaren hield Wikipedia diverse inzamelingscampagnes voor fondsen. Vijftien jaar geleden
riep medeoprichter Wales op tot doneren via banners op de eigen site waarbij hij bezoekers indringend aankeek. Die bijzondere blik leidde tot succes, maar ook tot hilariteit. Dat laatste werd mede aangejaagd door een humoristische browserextensie waarmee websurfers Wales' blik overal konden laten opduiken. De extensie zelf is allang offline gegaan, maar een enkele nerd bewaart uit nostalgie nog een lokale back-up.
Ondertussen speelt er op financieel én functioneel niveau een nieuwe, bedreigende ontwikkeling. Namelijk de opkomst van AI en de daardoor aangejaagde datahonger van grote techbedrijven. Terwijl Wikimedia begin 2021 al een bedrijf startte dat techbedrijven tegen betaling content aanlevert, benutten makers van AI-modellen simpelweg de open aard van Wikipedia. De grote taalmodellen (large language models, of llm's) die de basis vormen voor generatieve-AI-modellen hebben voor hun training veel content nodig. AI-bedrijven zoals OpenAI, Google en Facebook halen dat onder meer bij Wikipedia.
De online-encyclopedie lijdt daar op twee manieren onder. Enerzijds is er de netwerkbelasting door de explosieve groei in dataverkeer door AI-scrapers. Dat bezorgt de non-profitstichting nogal wat kosten. Anderzijds is er de fundamentele bedreiging van minder menselijke bezoekers doordat AI-bots de rol van Wikipedia lijken over te nemen. Terwijl AI-systemen gevoelig zijn voor fouten, ook wel hallucinaties genoemd, vertrouwen veel mensen toch op chatbots als vraagbaak. Soms door direct een AI te gebruiken, soms indirect via andere apps of platformen. De introductie door Google van de AI-modus in zijn veelgebruikte zoekmachine versterkt deze trend.
Een vicieuze cirkel dreigt voor Wikipedia: minder bezoekers, wat leidt tot minder donaties, waardoor er minder investeringen mogelijk zijn in de systemen waar Wikipedia op draait. Daarbij kunnen ook de interesse en bijdragen van vrijwilligers afnemen, zegt Cristina Fodor, de directeur van Wikimedia Nederland, tegen Trouw. Naast financiële en technische erosie kan dus ook inhoudelijke erosie optreden, op kwantitatief en kwalitatief vlak.
Ironisch genoeg is een betrouwbare informatiebaak als Wikipedia juist door AI meer nodig dan ooit. De opkomst van AI gaat gepaard met het fenomeen van AI-slop: goedkoop en massaal geproduceerde onlinecontent, waarbij de door mensen geproduceerde clickbait van de afgelopen jaren verbleekt.
De afgelopen jaren, in de aanloop naar dit nieuwe AI-tijdperk, hebben de grote sociale netwerken hun eigen feitencontrole geschrapt en officieel uit handen gegeven aan 'de gemeenschap'. Daarbij kunnen misinformatie, desinformatie en AI-gegenereerde content juist de boventoon voeren. Dit kan ondermijnend werken, waarschuwden onderzoekers van X in een wetenschappelijk paper. Controle, verificatie, correctie, bronvermelding en transparantie zijn essentieel. Vandaar dat AI bij Wikipedia zelf niet welkom is, ook niet voor het genereren van samenvattingen.
Terwijl een topman als Elon Musk zichzelf met terugwerkende kracht tot medeoprichter van Tesla kan benoemen, gaat zoiets niet op bij Wikipedia. In lijn met de beginvraag wie de uitvinder van de podcast was, valt er te vragen wie de oprichter is van Wikipedia. Dat was Jimmy Wales, volgens zijn Wikipedia-biografie uit 2005 en volgens hem zelf eind 2025 nog. Maar hij startte de internetencyclopedie vijfentwintig jaar geleden niet alleen. Dat valt, net als diverse andere controverses rond en op Wikipedia, natuurlijk terug te vinden op ... Wikipedia.
Redactie: Jasper Bakker • Eindredactie: Monique van den Boomen
Source: Tweakers.net