De documentaire ‘Mr. Nobody Against Putin’ toont hoe propaganda en militarisering steeds meer de Russische school binnendringen. Leraar Pavel Talankin creëert in zijn lokaal ‘een bolwerk van democratie in onze hele ondemocratische wereld’. En hij legt alles vast.
is correspondent Rusland van de Volkskrant. Hij woont sinds 1992 in Moskou.
Het hart van Pavel Talankin (34) bonst in zijn keel als hij op het vliegveld zijn volgestouwde tas op de lopende band zet voor de veiligheidscontrole, in het besef dat al die elektronica wel de aandacht móét trekken. ‘Ik had een retourticket naar Istanbul voor zeven dagen, alsof ik met vakantie ging. Het zou zinloos zijn geweest om alles onder mijn kleren te verstoppen, want je moet hoe dan ook door die controle. Daarom heb ik alles gewoon bovenop gelegd, op een zichtbare plek.’
Er gebeurt niets. Tot zijn eigen verbazing mag Talankin gewoon doorlopen en worden er geen vragen gesteld. ‘De grens overgaan was het engste van alles’, lacht hij. ‘Want ik had wel een tas vol met harddisks, mijn laptops, camera’s en geheugenkaarten, maar ik had zelfs geen zwembroek bij me.’
Zo ontvlucht Pavel Talankin in de zomer van 2024 Rusland en laat hij zijn leven als onderwijzer in het door een van Ruslands grootste kopersmelterijen vergiftigde Oeralstadje Karabasj definitief achter zich. De dag voor zijn vertrek spreekt hij op de laatste schooldag van het jaar een emotioneel slotwoord, hij bedankt de afzwaaiende leerlingen voor ‘die enkele jaren samen’. ‘Ik houd heel veel van jullie.’
Alleen hij weet dat hij daarmee – voor lang of voorgoed – afscheid neemt van alles en iedereen die hem dierbaar is: van School Nummer Eén, zijn leerlingen, zijn moeder en van Karabasj, dat ondanks haar reputatie van smerigste stad ter wereld de plek is waar hij meer dan waar dan ook wil wonen.
De film Mr. Nobody Against Putin, die hij samen met de Deens-Amerikaanse regisseur David Borenstein zal maken, is naast een indringend portret van een Russische school in oorlogstijd ook een liefdesbetuiging aan het stadje en zijn pakweg tienduizend bewoners.
Op 24 februari 2022 stuurt president Vladimir Poetin zijn troepen naar Oekraïne. Het nieuws van de oorlog treft Talankin als een mokerslag en hij krijgt zelfs een paar dagen vrij om tot rust te komen. Hij is een verklaard tegenstander van Poetin en fel gekant tegen wat hier de ‘speciale militaire operatie’ wordt genoemd. Ook veel collega’s zijn volgens Talankin in de eerste weken na de inval ontredderd. Dat Russische scholen toen op eigen initiatief propaganda begonnen te bedrijven, zoals op sociale media werd beweerd, klopt volgens hem pertinent niet, in ieder geval niet voor Karabasj. Dat gebeurde pas na de instructies van bovenaf.
‘In maart kregen we brieven met instructies’, zegt Talankin via een videoverbinding vanuit Praag. Daarin schrijft het ministerie van Onderwijs in Moskou voor wat de scholen aan de leerlingen moeten vertellen. Overal in Rusland worden speciale lessen ingeroosterd onder de titel ‘gesprekken over wat belangrijk is’.
Het dagelijkse hijsen van de vlag en het zingen van het volkslied worden verplicht. Er komen lessen in het gebruik van wapens, en oorlogsveteranen bezoeken de scholen. Dat alles moet op video worden vastgelegd. ‘Ik ben begonnen met filmen op 14 maart’, zegt Talankin, die voor de camera zo’n brief van het ministerie omhooghoudt.
Hij oogt opgeruimd en vertelt graag over zijn film en hoe die tot stand is gekomen. Hij is aardrijkskundeleraar, maar heeft als fervent videograaf zelf ook een filmklasje opgezet en is dus de aangewezen kandidaat om alle lessen te filmen en het materiaal op te sturen naar het ministerie van Onderwijs.
De zin daarvan ontgaat hem. ‘In Rusland zijn onnoemelijk veel scholen. Als elke school dit doet, wat gaan ze daar dan allemaal mee doen? Op een keer stuurde ik ze alleen het begin en het einde van de les, met een zwart beeld ertussen. Niemand heeft mij daar ooit iets van gezegd. Daaruit concludeerde ik dat het ministerie mij waarschijnlijk gebruikte, als een waarschuwing aan de andere onderwijzers: let op, weet dat deze les wordt vastgelegd. Als een soort politieman dus.’
Talankin weigert zich voor het karretje van de staat te laten spannen en neemt ontslag. Daar komt hij op terug als hij uit het buitenland het voorstel krijgt doelgericht materiaal te verzamelen voor een documentaire. Via Instragram komt hij in contact met Borenstein, die meteen enthousiast raakt als Talankin hem videobeelden uit Karabasj opstuurt. Samen bedenken ze wat Talankin verder nog kan filmen. Borenstein wil dat hij daarbij ook meer zelf in beeld komt.
Talankin schakelt ook zijn leerlingen in, die inmiddels verdienstelijk de camera hanteren. Ze worden wijselijk nergens met naam en toenaam genoemd. Lachend: ‘Alle cameramensen zijn te zien in de film. De kinderen leerden bij mij filmen en monteren. Ze klaagden later wel: waarom hebben ze ons niet vermeld in de aftiteling? Ik zei: serieus? Als jullie willen, kunnen we dat snel rechtzetten, maar dan wordt er daarna wel bij jullie aan de deur geklopt.’
De vertrouwensband met zijn leerlingen loopt als een rode draad door Mr. Nobody Against Putin. In Talankins klaslokaal is het altijd een komen en gaan. Het is een plek, zegt hij in de film, ‘waarvan ik zelf wilde dat hij bestond toen ik nog op school zat’; een vrijplaats waar ze hun hart kunnen luchten, gitaarspelen, kletsen. ‘Een bolwerk van democratie in onze hele ondemocratische wereld.’
Talankin is voortdurend bezorgd over het lot van de afgestudeerde jongens, die kunnen worden opgeroepen voor militaire dienst. Oud-leerling Vanja vertrekt daadwerkelijk naar het front. ‘Ze kwamen me halen’, zegt Vanja in de film tijdens zijn afscheidsfeestje. ‘Alles ging zo snel.’ Talankin: ‘We hadden samen een plan bedacht hoe hij kon ontkomen aan het leger. We bespraken wat je dan moet doen, welke mogelijkheden er zijn. Maar op een dag schreef hij me: ze gaan me vandaag uitzwaaien, kom filmen.
‘We hadden elkaar lang niet gezien. Ik vroeg waarom hij niet had geschreven of zelfs maar gebeld, omdat wij toch samen dat plan hadden bedacht. En hij zei: zo is het gelopen.’ Veel later vertelde Vanja hem dat veel mannen het leger ingaan omdat ze geen geld hebben, ‘niet omdat ze doordrenkt zijn van de propaganda’.
De indringendste scène in de film bevat alleen geluid, geen beeld. De wanhopige stem van een moeder die haar zoon heeft verloren, snijdt de kijker door de ziel. ‘Ze stonden haar niet toe de kist te naderen om afscheid te nemen’, zegt Talankin, misschien juist omdat ze zo overstuur was. Hij was zonder camera naar de begrafenis gegaan van zijn gesneuvelde vriend Artjom. ‘Ik was van plan mijn camera mee te nemen, maar net voor ik het huis uit ging, besloot ik niet te filmen, omdat dat misschien niet ongevaarlijk was.’
Ter plekke bleek dat de plaatselijke beveiliging inderdaad scherp controleerde op de aanwezigheid van camera’s. ‘Ze zouden me allerlei vragen hebben gesteld. Dus ik heb het zo opgenomen. Film is een synthetische kunstvorm, waarin alles belangrijk is: geluid, muziek, beeld. Het is heel bijzonder dat zo’n sterke scène geen beeld heeft, alleen een zwart scherm. Zonder ondertitels was het effect nog sterker geweest.’
Aan het slot zegt Talankin dat hij zou willen dat zijn film in Rusland en in zijn geboortestad wordt bekeken. Dat is inmiddels gebeurd. ‘Ze hebben hem allemaal gezien, in Karabasj iedereen, absoluut.’
De Russische pers noemt hem ‘een verrader’. Het regent negatieve reacties vanaf het moment dat het nieuws over de film naar buiten komt, zelfs al heeft niemand de film nog gezien. Op het Amerikaanse Sundance Film Festival maakt iemand vanuit de zaal heimelijk een opname en sluist die door naar Karabasj. ‘Iemand uit het stadsbestuur heeft hem toen gelekt en daarna begon iedereen hem aan elkaar door te sturen.’
Zijn leerlingen zijn volgens Talankin zonder uitzondering ‘dolgelukkig’ dat ze hebben deelgenomen aan het project. ‘Allemaal hebben ze me geschreven.’ Heeft de film hun ook de ogen geopend? Talankin knikt. ‘Sommige ouders schreven me dat ze wisten dat die lessen – ‘gesprekken over wat belangrijk is’ – waren begonnen, maar geen idee hadden van de inhoud: dat als je het niet eens bent met wat er in het land gebeurt, je maar je spullen moet pakken en vertrekken.’ Collega’s lieten zich ook niet onbetuigd. ‘Ze schreven dat ze de film hadden bekeken en dat ze zich op zeker moment begonnen te schamen, omdat ze ook een deel van het systeem waren geworden.’
Talankin heeft niet het geringste idee wat hij hierna zal gaan doen. Terug naar huis kan niet, weet hij, daar wacht hem arrestatie, of erger. ‘Als je naar Karabasj komt, dan breken we je knieën’, schreven mensen hem anoniem. ‘Dan zul je kruipen en ons allemaal om vergiffenis vragen.’ Hij kan erom lachen, niet zonder ironie. ‘Het is toch heel fijn dat niemand onverschillig is over deze film, want op onverschilligheid zit ik niet te wachten. En het is fijn te weten dat er op deze hele planeet een plek is waar men echt op je wacht. Ook al willen ze je knieën breken, ze wachten toch op je.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant