Fotoboek Zo bescheiden als fotograaf Leo van Velzen zelf altijd was, zo groots waren de emoties die hij vastlegde in zijn theaterfotografie, woest de gebaren, gracieus de bewegingen. Vrienden en familie namen het initiatief voor een fotoboek met zijn werk, dat deze week wordt gepresenteerd.
Repetitiebeeld van de voorstelling 'Liquid Town' bij Toneelgroep De Appel. Den Haag, 2013.
„Aparte beelden, daar ben je voortdurend naar op zoek eigenlijk”, zei fotograaf Leo van Velzen ooit: „Maar bij [theatergezelschap] De Appel heb je ze vrij snel gevonden. De Appel is over het algemeen heel erg beeldend, dus voor een fotograaf is het dan vrij makkelijk. Het wordt voor je neergelegd. Althans, je zoekt wel beelden, je herkent beelden en, tja, die maak je dan, als je ze voorbij ziet komen.”
In een van de weinige interviews met Van Velzen die er op internet te vinden zijn, doet hij of zijn werk niet zo moeilijk is. In een theatervoorstelling zit al veel besloten: er is al uitgebreid nagedacht over decor, over licht, er is een scène, er is drama. Dan, zo suggereert Van Velzen met zijn opmerking, hoef je als fotograaf eigenlijk niet eens zo heel veel meer te doen. Je drukt op het knopje van je camera, et voilà.
Het typeert de bescheidenheid van Van Velzen, van wie deze week in de Rotterdamse galerie van Hugo Borst een tentoonstelling opent en een fotoboek wordt gepresenteerd. In diverse tekstbijdragen in het boek, van onder anderen NRC-journalist en theaterrecensent Kester Freriks, theatermaker Antoine Uitdehaag en choreograaf Conny Janssen, wordt die bescheidenheid aangehaald. Hij blijft „graag op de achtergrond”, is een „man van weinig woorden”, zo lezen we. Maar hoe anders spreken zijn foto’s, waarin grootse emoties, woeste gebaren en gracieuze bewegingen overheersen, waar fantasie, schoonheid en levenslust geen grenzen kennen en waar de enorme liefde voor de podiumkunsten van de pagina’s spat.
Georgina Verbaan in de voorstelling Venus, in een regie van Johan Doesburg uit 2016.
De kracht van het beeld, een caleidoscopische rondgang langs de fotografie die Leo van Velzen de afgelopen vijftig jaar heeft gemaakt, bevat ruim 270 foto’s die thematisch geordend zijn: ‘theater’, ‘portret’, ‘dans’, ‘opera’ en ‘stad en land’. Waar Van Velzen in het theaterdeel (dit is het grootste deel) focust op actie en drama – we zien een getergde John Kraaijkamp, een gekwelde Gijs Naber, Carice van Houten in vertwijfeling, een woeste Georgina Verbaan – overheerst in zijn portretten juist de rust: acteurs, schrijvers, muzikanten en prominente Nederlanders als Prins Bernhard en de familie Moszkowicz kijken geduldig in de camera. Hier zit het drama vooral in de manier van afdrukken: vaak in grofkorrelig zwart-wit en met een sterke nadruk op contrast en textuur; de donkere wolken boven zee bij een portret van de Belgische acteur Jan Decleir zijn waarschijnlijk in de doka extra zwaar aangezet.
Leo van Velzen (Harderwijk, 1946) werkte vanaf 1968 op de fotodienst bij NRC en het AD in Rotterdam en begon in 1980 als freelance fotograaf voor NRC Handelsblad. Voor diverse Nederlandse en Vlaamse gezelschappen, waaronder Het Nationale Toneel, Theater De Appel en Conny Janssen Danst, was hij scène-fotograaf; met een aantal regisseurs en gezelschappen werkte hij langdurig samen. Hij won prijzen in de categorie Kunst van de Zilveren Camera en was twee keer winnaar van de TheaterFotoprijs. Het Theater Instituut Nederland organiseerde in 2011 in de Rotterdamse Schouwburg een grote overzichtstentoonstelling van zijn theaterfotografie. Van Velzen heeft al een aantal jaren alzheimer, De kracht van het beeld is er gekomen op initiatief van familie en vrienden.
Repetitieopname balletvoorstelling The Arena Love, choreografie Michele Pogliani. Schiedam, 2008.
Jan Decleir, acteur. Serooskerke, 2009.
Repetitieopname van het ballet I’m here van Conny Janssen Danst. Roosendaal, 2005.
Michel Huisman op het dak van het Carlton Hotel in Amsterdam, 1985.
Van Velzen maakte zijn foto’s, zo lezen we in het boek, het liefst vanuit de zaal, vierde of vijfde rij. Anders dan die beroemde andere theaterfotograaf Maria Austria, die van begin jaren vijftig tot midden jaren zeventig toonaangevend was met een directe, nabije en fysieke aanwezigheid, soms zelfs óp het podium, werkte Van Velzen liever van een afstand. Toch zie je dat in de foto’s niet altijd terug. Naast overzichtsbeelden waarop een heel podium en een heel ensemble te zien zijn, het decor, de kostuums, het licht, zoomt hij verrassend vaak in op de gezichten van acteurs en actrices, waardoor hun emoties goed zichtbaar zijn. „Vanaf een afstand zit hij er bovenop”, zei Uitdehaag daar ooit over.
Het fotograferen van een voorstelling, of dat nu theater, dans of opera is, is een manier om dat wat inherent vergankelijk is, te conserveren – een poging om vluchtige momenten van emotie, beweging en interactie te bevriezen. Leo van Velzen beheerst die kunst en dankzij zijn foto’s is er niet alleen cultuurgeschiedenis vastgelegd, maar sleurt hij ons als kijkers ook mee in zijn liefde voor al die uitbundige creativiteit.
Leo van Velzen, De kracht van het beeld. Stichting M10Boeken, 480 blz., € 45. De tentoonstelling Leo van Velzen: de dansende fotograaf is van 16 januari t/m 7 februari te zien in Galerie Weisbard, Rotterdam.
De mooiste fotografie en de beste tips geselecteerd door de fotoredactie
Source: NRC