In de Bwiti, een oeroude religie in Gabon, is een sleutelrol weggelegd voor de iboga, een wortel met spirituele en medicinale krachten.
Niet alleen Gabonezen, ook buitenlanders willen worden ingewijd in het geloof, dat vooral op het platteland wordt beleden.
En zo doen de bankier en de oud-softwaremaker letterlijk hun maatpak uit om terug te keren naar de basis.
Door Carlijn van Esch
Fotografie Carmen Yasmine Abd Ali
Steeds opnieuw zoeken de trommelaars naar het perfecte ritme. Sneller. Harder. Hun ontblote bovenlichamen druipen van het zweet. De andere aanwezigen volgen het ritme en schudden krachtig de bellen en soki-shakers in hun handen. De muziek overstemt het gedonder van het onweer, maar vanuit de halfopen tempel zijn de bliksemflitsen tegen de donkere hemel zichtbaar.
Hier in een kleurrijke tuin in de Gabonese hoofdstad Libreville zit een mix van zwarte en witte mensen in een halve cirkel rondom een fakkel, die een warme, harsachtige geur verspreidt. De vrouwen aan de linkerzijde, de mannen rechts. Ze zingen herhaaldelijke spreuken, die de aanwezigen in trance lijken te brengen. Telkens treedt iemand naar voren om rond het vuur te dansen.
Een vrouw gaat de cirkel rond. Met een soort poeder zet ze een witte streep op het voorhoofd van een jonge man met een knotje, om zijn nek hangen lange kettingen. De Amerikaan Hunter Lippmann (30) kijkt naar de dansers, maar waagt zich zelf nog niet aan het snelle voetenwerk. Lippmann is nu nog een bezoeker, maar als de zon straks opkomt, hoort hij er volledig bij. Dit is de avond van zijn wedergeboorte.
Lippmann is naar Gabon gereisd om te worden ingewijd in de Bwiti. Deze traditionele religie draait om de iboga, een wortel met spirituele en medicinale krachten die van oudsher door de inheemse bevolking in Gabon wordt gebruikt. Lange tijd was de Bwiti voor buitenstaanders ontoegankelijk, maar daarin is sinds de eeuwwisseling verandering gekomen. In spirituele kringen in Europa en de Verenigde Staten is iboga inmiddels een bekend product, hard op weg om de nieuwe ayahuasca – de populaire hallucinerende drank uit Zuid-Amerika – te worden.
De Amerikaan Hunter Lippmann tijdens zijn initiatie.
In Nederland is er een handjevol organisaties die Bwiti-ervaringen aanbieden, op eigen locatie of met een reis door Gabon. Steeds meer toeristen komen volgens Gabonese touroperators niet langer naar het Centraal-Afrikaanse land voor zijn oneindige bossen vol olifanten en gorilla’s, maar voor de hallucinerende wortels die er groeien. En in het kielzog van de toeristenstroom herontdekken ook stadse Gabonezen hun eigen spirituele tradities.
Gabon ligt op de evenaar. Door de vondst van olie in de jaren tachtig van de vorige eeuw werd de voormalige Franse kolonie een van de rijkste landen van Afrika. Het is verhoudingsgewijs een van de verstedelijkste landen ter wereld. Van de 2,5 miljoen inwoners woont meer dan 60 procent in de twee grootste steden: Libreville en Port-Gentil. Daar heerst een minachting voor de ‘achterhaalde’ leefwijzen van het bosrijke platteland. Elke zondag horen stedelingen in de kerk dat de Bwiti hekserij is en dat ze er met een grote boog omheen moeten lopen.
Evrard Mouloungui (34) verft zijn gezicht in aanloop naar een Bwiti-ceremonie. Voor hem is het geloof ook een middel om in contact te blijven met de natuur.
Maar de aantrekkingskracht ervan groeit. Sinds een paar jaar neemt de interesse onder jongeren toe om het dorp van hun opa en oma in het binnenland te bezoeken en hun stamtaal te leren. In Gabon staat TikTok vol met filmpjes van Bwiti-ceremonies. Die ‘terugkeer naar traditionele waarden’ wordt volgens velen aangewakkerd door de interesse vanuit het buitenland. Het feit dat witte toeristen veel geld willen neerleggen om ingewijd te worden, geeft de traditie nieuwe waarde.
Langs de randen van Libreville zijn steeds meer Bwiti-dorpen te vinden, zoals dat van Smalto Moussirou (40). In een nieuwbouwwijk ten noorden van de hoofdstad heeft hij een terrein vol palmbomen en fruitbomen, er staan enkele huizen en een tempel. Het dorp heeft nu 27 vaste bewoners en groeit gestaag. Veel mensen komen in eerste instantie naar Moussirou voor mentale of medische hulp, maar geregeld is het de eerste stap richting initiatie.
Moussirou, gekleed in rok, glittershirt en baret, droomde er van kinds af aan al van om iets met de Bwiti te doen. In 2012 had hij genoeg geld gespaard om een stuk grond te kopen. Hij noemde zijn dorp Mikoumou, naar het dorp van zijn voorouders in het zuiden van het land. Volgens Moussirou is het belangrijk dat de cultuur van de Bwiti meer open wordt. ‘Het geeft ons de kans om erover te praten met niet-geïnitieerden. Iedereen kan van de Bwiti leren.’
Voorafgaand aan een ceremonie zoeken leden van de Bwiti in een stuk heilig bos naar bladeren om te gebruiken, in het midden met de zwarte baret Smalto Moussirou.
Achter zijn roze geverfde huis staat een groepje op het eerste oog onbeduidende struikjes, maar de wortels van deze planten zijn van grote waarde. ‘Iboga is het middelpunt van de Bwiti’, vertelt hij. ‘Er is geen spiritualiteit zonder iboga.’ Hij houdt een opengeknipte fles omhoog met zaadjes waaruit kleine plantjes ontspruiten. ‘Alles wat je nodig hebt, is een beetje aarde en water.’ Het duurt een maand of zes tot je de wortels kunt oogsten, om ze vervolgens te drogen en te vermalen voor gebruik.
Iboga, of ‘heilig hout’, groeit van nature in de bossen van Gabon, waar de oorspronkelijke bewoners, Baka of pygmeeën genoemd, haar krachten ontdekten. Vermoedelijk dateert de Bwiti van ver voor het begin van de christelijke jaartelling en heeft ze zich langzaam onder de verschillende volkeren van Gabon verspreid. Na de kolonisatie door het katholieke Frankrijk werd de Bwiti tot een vorm van hekserij verklaard en actief bestreden. Tempels werden in brand gestoken en religieuze leiders vervolgd.
Stekjes van de iboga, de wortel die in de Bwiti zo’n centrale rol speelt.
De traditie leefde heimelijk voort met nachtelijke ceremonies in het bos. Voor veel Gabonese stammen is de Bwiti een manier van leven en iboga een god. Het ritueel leidt volgens ingewijden de weg naar heling van mentale en lichamelijke problemen, de weg naar wijsheid en de weg naar geluk, in nauwe connectie met de natuur. Er bestaan een tiental verschillende takken met hun eigen ceremonies en gebruiken, maar iboga staat altijd centraal.
Op de dag voor aanvang van zijn eerste ceremonie probeert Lippmann nog wat rust te pakken. De in Hongarije opgegroeide Amerikaan ligt in een hangmat in de tuin van Ebando Village, een Bwiti-dorp vlak bij het strand van Libreville. Hij hoorde voor het eerst over de Bwiti tijdens een ervaring met ayahuasca in de jungle van Peru, ongeveer twee jaar geleden. ‘Ik had net mijn baan als software engineer opgezegd. Een vriend en ik zaten allebei in een burn-out en we grapten dat we onszelf terug gingen vinden in de Amazone.’
Van tevoren was hij sceptisch. ‘Ik ben een rationeel persoon. Ik dacht: als je het niet kunt meten, bestaat het niet.’ Maar na zijn tijd in de Amazone voelde hij zich gezonder. Voor het eerst in jaren kon hij slapen zonder slaappillen en was de behoefte om alcohol te drinken weg. Alleen stoppen met roken lukte nog niet.
Met dat doel schreef Lippmann, die wel al had gehoord van het controversiële afkickmedicijn ibogaïne (gemaakt van dezelfde wortel), zich in voor een ibogaretreat in Colombia. Daar raakte hij geïntrigeerd door wat zijn begeleiders vertelden over de herkomst van iboga en de levenslessen van de Bwiti. Voor hen was het allemaal begonnen met een initiatie bij een beroemde Frans-Gabonees Hugues Poitevin.
Hugues Poitevin
Een half jaar later staat Lippmann aan de vooravond van zijn eigen initiatie. Hij is de 489ste persoon die bij Poitevin tot de Bwiti toetreedt. Het is een echte initiatie, maar wel aangepast aan de behoeften van buitenlanders. Dus niet wekenlang zonder comfort diep in het oerwoud, maar tien dagen in een veilige setting in de hoofdstad. Deelnemers moeten een vragenlijst invullen en een medische keuring laten doen, inclusief hartfilmpje. Het bijpassende prijskaartje: 3.500 euro.
Poitevin, beter bekend onder zijn Bwiti-naam Tatayo, is een van de eerste buitenstaanders die werden geïnitieerd. Hij kwam in 1971, elf jaar na de onafhankelijkheid, als jonge twintiger voor een vakantie naar Gabon en verloor zijn hart aan het land. Als groente- en fruithandelaar leerde hij de binnenlanden en hun culturen kennen. ‘Ik heb geluk gehad. De meeste stammen waren heel hard tegenover buitenstaanders.’
Tatayo's Bwiti dorp.
Over de Bwiti werd niet in het openbaar gesproken, maar Poitevin voelde juist wel de behoefte om zijn ervaring te delen. ‘Als je zoiets bijzonders vindt, vertel je het aan iedereen die het wilt horen. Zo simpel is het.’ Hij richtte diverse organisaties op om de Gabonese cultuur te promoten en verkende andere takken van de Bwiti. Uiteindelijk richtte hij in 2000 in Libreville zijn eigen dorp op, waarmee hij initiatie toegankelijker voor buitenlanders wilde maken.
Inmiddels is Poitevin een gerespecteerde geestelijke in binnen- en buitenland. De rimpels op zijn gezicht verraden zijn leeftijd – 75 jaar – en de zorgen die hij met zich meedraagt. Hij wordt continu gebeld door mensen die in de problemen zitten en zijn hulp nodig hebben. Toch loopt hij topfit door zijn met kunstwerken en bloemrijke planten gevulde tuin en heeft hij geen moeite met de nachtenlange ceremonies. ‘Dankzij de iboga’, aldus Poitevin.
Voor Lippmann was de eerste ervaring met iboga heftig. ‘Het was de zwaarste, maar ook de mooiste nacht van mijn leven.’ Hoewel hij weet dat hij met Poitevin nog veel meer iboga zal innemen, kan hij niet wachten. ‘Ik ben er klaar voor’, zegt Lippmann. Dit keer heeft hij geen praktisch doel, maar gaat het echt om de spirituele ervaring. ‘Ik ben enorm veranderd. Ik herken nauwelijks meer de persoon die ik een paar jaar geleden was.’
Even ten noorden van Libreville parkeert Moussirou, de leider van het andere Bwiti-dorp, zijn pick-up bij het bos van Akanda. De achterbak zit vol met geschminkte mannen, allemaal leden van het dorp. Onder de hoge bomen is het drukkend warm. Arthur Mboukela (36) hakt de bovenste laag schors van een ranke stam tot de zachte binnenlaag zich aandient. Met zijn machete raspt hij er voorzichtig wat af, een van de anderen vangt het op met een groot blad.
Mannen halen een laagje schors van een boom die bekendstaat om zijn medicinale werking.
‘Elk type boom heeft zijn eigen kracht’, vertelt Mboukela. ‘De een is goed voor de ontsmetting van wonden, de ander is meer een spirituele kracht om positiviteit aan te trekken.’ Hij veegt mos en aarde op de ‘wond’ om de boom te helpen genezen, en loopt naar een andere boom. De mannen verzamelen ook brandbare hars, bladeren ter versiering, en vullen flessen flessen met drinkwater uit een helder beekje.
‘In het bos kun je zelf kennis opdoen en medicijnen en muziekinstrumenten maken’, zegt Moussirou. ‘Tegenwoordig draait alles om geld, maar geld frustreert en corrumpeert. Wij proberen terug te keren naar de traditionele waarden en die twee werelden bij elkaar te brengen.’ Zelf heeft hij ook twee levens. Moussirou toont een bijna onherkenbare foto van zichzelf in een strak pak achter een bureau. In het dagelijks leven is hij bankier.
Intussen hebben de vrouwen in het dorp zich gewassen en wit geschminkt. Zodra de trommels en het gezang klinken, komen ze op. Ze dansen in een rijtje rondom het vuur. Met kleine bewegingen van de voeten zetten ze hun hele lichaam in beweging. De heupen zwiepen van links naar rechts. Het kleinste meisje, de dochter van Moussirou en zijn vrouw, heeft nog moeite om het hoge tempo bij te houden.
‘Keina is zeven’, vertelt Killy Mbinga (37), de spirituele moeder van het dorp. ‘Ze is net toegetreden tot het vrouwengenootschap, de Niembé. Het is de eerste stap in de weg naar volwassenschap, elke keer leggen we haar een beetje meer uit.’ Keina mag pas geïnitieerd worden in de Bwiti als ze volwassen is. ‘Ik vind dat mensen zelf moeten kunnen kiezen en ik wil dat ze eerst gaat studeren’, vertelt Moussirou.
Keina, de dochter van Moussirou, is net toegetreden tot het vrouwengenootschap, de Niembé.
Voor Lippmann was de initiatie een levensveranderende ervaring. Wat mensen onder invloed van iboga precies zien tijdens hun initiatie is een geheim, maar Lippmann wil vanaf nu zijn leven wijden aan natuurbescherming. De eerste stap: terugkeren naar Gabon om tijd te spenderen met de Baka en meer van hen te leren over de natuur.
Gabon viert deze dagen de omverwerping van de Bongo-dynastie die het Centraal-Afrikaanse land 56 jaar met harde hand regeerde. Hoewel veel Gabonezen twee jaar na de militaire coup nog wachten op echte verandering, kijken ze positief naar de toekomst.
Generaal Brice Oligui Nguema leidde minder dan twee jaar geleden een legercoup in de Centraal-Afrikaanse oliestaat Gabon. Hij wil zaterdag op democratische wijze tot president worden verkozen.
Wie wordt de opvolger van paus Franciscus? Dit is een vraag die de krantenmakers in Afrikaanse landen de afgelopen weken maar al te graag proberen te beantwoorden.
Source: Volkskrant