Het is Oudejaarsdag en dus hierbij een terugblik op de 41 rubrieken en diverse stukjes die ik dit jaar publiceerde. Inclusief drie archiefvondsten en vier podcasts. Wat kwam er bij de lezer aan en wat minder? Bij de vijf ‘meest gelezen’ op m’n Linkedin-pagina staan op 1, 2, en 4 stukken over Gaza. Met afstand de meest schrijnende aantasting van de internationale rechtsorde in jaren. Het was sowieso een intimiderend jaar voor vreedzame bewoners van de rechtsstaat. Een stukje over het ontregelende fenomeen Marjolein Faber (op 7) werd nét beter gelezen dan dat over de Amerikaanse autocraat Trump (8) – beiden figureerden in drie rubrieken. Na Gaza scoorde op 3 een stukje over verkeersboetes als verdienmodel, dat minister Yesilgöz destijds nog véél erger wist te maken.
Wat ik mooi vond: de necrologie over oud-juridisch redacteur Frank Kuitenbrouwer haalde plek 6. Kennelijk was hij niet alleen voor mij een icoon. Ook fijn: de recensie van het mooie boek van oud-raadsheer Ybo Buruma, de Onvoltooide Rechtsstaat, op 5. Echt een zeldzame prestatie. Een cultureel-geïnspireerd perspectief op de rechtsstaat, dat meer en minder moraliserende kinderboeken moeiteloos verbindt met rechtspraak en tijdgeest van toen. Met een open oog voor de koloniale misdaden van dat o zo ‘rechtsstatelijk’ georiënteerde Koninkrijk. Een rubriek uit 2014 (De zaak Lucia is nog niet gesloten) werd ook veel opgepikt: op 14. Dit jaar overleed ze, de hoofdrolspeelster in de meest geruchtmakende justitiële dwaling van de eeuw, tot nu toe.
Zelf ben ik nog niet uitgeschreven over de revolutie in de mediawereld door kunstmatige intelligentie (AI). Net zoals toegang tot de rechter de rechtsstaat mede definieert, geldt dat ook voor vrijheid van informatie. De vrije pers is een onmisbare controleur van de macht in de democratische rechtsstaat. Op het voortbestaan dreigt AI nu een beslissende invloed te krijgen, onder regie van grote Amerikaanse en Chinese platformbedrijven. Dat heeft nog niet iedereen door, maar het verandert alles.
Op een recent NVJ-event werd ik geattendeerd op een spraakmakend stuk van Shuwei Fang, onderzoeker aan de Harvard Kennedy School. Zij ziet de economische waarde van het huidige journalistieke product snel tot ‘bijna nul’ dalen. Voor de gemiddelde burger vervalt door AI iedere reden om nog zelf een nieuwssite te bezoeken, een advertentie te bekijken of een abonnement te nemen. Internet liet de (digitale) krant al in duizend stukjes uiteenvallen, die al dan wel of niet opgeraapt worden. Zie m’n lijstje boven.
Redacties verdedigen hun verdienmodel met betaalmuren, auteursrechten, nieuwsapps, -brieven, -podcasts, puzzels, extra media, boeken, etc. Uitgevers snijden in kosten, verminderen competitie en laten titels in elkaar opgaan. En lijven nieuwe technologie, zoals AI, zo snel mogelijk in. Maar dat wendt de eigen ondergang niet af, volgens Fang. De journalistiek moet juist nieuwe waarde creëren – nieuwe vertelvormen, nieuwe producten en diensten. De bestaande journalistieke vormen zijn volgens haar volledig vloeibaar geworden en daarmee economisch waardeloos, door AI. De jonge nieuwsgebruiker is al gewend dat z’n telefoon alles naar keuze samenvat, voorleest of visualiseert – met totaal voorbijgaan aan de afzender. Of het nu een podcast is, een reportage, een beeldverhaal, audio, een long-read of juist een samenvatting. U vraagt erom en Copilot, Gemini of ChatGPT leveren het, in een oogwenk. Ik probeerde het laatst, met een oud reisverslag van een familietrip en kreeg binnen 30 seconden een professionele podcast opgediend waar onze reis geanimeerd werd besproken. Verbijsterend en geweldig tegelijk.
Behalve over distributie, exploitatie en de prioritering is de journalist/uitgever dus ook de macht over de vorm kwijt. Adieu ‘schrijvende’ journalist of ‘audio/beeld’-redacteur. Iedereen levert voortaan aan AI en de afnemer bepaalt. Ook of en aan wie er betaald wordt. Journalistieke inhoud degradeert tot een bulkproduct, denkt Fang, waarvan de marges flinterdun zijn. En waarmee concurreren snel zinloos wordt. „Alleen nieuwsorganisaties met enorme schaal of sterke premium-merkdifferentiatie kunnen overleven. Zonder radicale heruitvinding rest slechts een gecontroleerde neergang,” zegt Fang. Er zullen maar een paar media overblijven die voldoende onderscheidend kunnen zijn om ‘premiumprijzen’ te vragen. Maar „het midden, waar de meeste redacties nu zitten, zal waarschijnlijk verdwijnen”. Valt de journalistiek straks dus uiteen in een publiek deel waar de belastingbetaler voor opdraait en een ‘premium’ segment voor wie het zelf kan en wil betalen?
Hoe dan ook, ik hoop er volgend jaar nog te zijn. En liever nog niet waardeloos want ‘vloeibaar’.
Wat moet je deze week kijken? Tips voor boeiende programma's series en films
Source: NRC