Kunstgeschiedenis Tegenover het schilderij De netten van Pourville van Monet zet het Van Abbemuseum kunstwerken van onder anderen Yves Klein en Rineke Dijkstra. De groep werken geeft een heel beknopte interpretatie van de geschiedenis van de moderne kunst.
Claude Monet, De netten van Pourville, 1882.Collectie Kunstmuseum Den Haag
De impressionist Monet zei eens dat hij wilde laten zien wat zich tussen hem en het onderwerp bevindt. Wat bevindt zich daar dan? Daar bevindt zich verf op doek, die hij inzet om zijn waarneming van atmosfeer en licht weer te geven. Steeds verder werd het onderwerp, zoals waterlelies of een hooimijt, naar de achtergrond gedrongen door de weergave van atmosfeer en licht. Op het doek ontleedde Monet met losse, schetsmatige toetsen het licht in zijn oneindige hoeveelheid samenstellende kleuren.
Tentoonstelling in het Van Abbemuseum, Tot 15 februari 2026. Info: vanabbemuseum.nl
Dit gebeurt op een meesterlijke manier in De netten van Pourville, in 1882 geschilderd aan de Normandische kust. Dit schilderij, dat ruimte en vrijheid ademt, is bijzonder omdat Monet hier datgene wat zich tussen hem en het onderwerp bevindt in de verf én letterlijk als beeld weergeeft. Tussen ons, de beschouwer (inclusief de beschouwer Monet) en de zee schilderde hij een doorzichtig scherm van vissersnetten die verticaal uit het wateroppervlak oprijzen, parallel aan het vlak van het doek.
De netten belemmeren de blik op het woelige, grijsgroene zeeoppervlak met kleine witte schuimkoppen en op de blauwe avondlucht met opbollende grijswitte wolken. De transparante laag maakt duidelijk dat het hier niet in de eerste plaats gaat om een afbeelding van de zee, maar om een atmosferische, bijna abstracte impressie van licht en lucht. De verf zélf trekt de aandacht doordat het beeld, van dichtbij bezien, uiteenvalt in vele bewegelijke, abstracte kleurtoetsen en accenten. De vissersbootjes aan de horizon zijn niet meer dan wat donkergrijze vegen.
Rond De netten van Pourville organiseerde Zippora Elders, conservator van het Van Abbemuseum, een nieuwe aflevering in de reeks Oog in oog. In deze reeks worden kunstwerken uit het verleden in verband gebracht met hedendaagse kunstwerken, deels uit de eigen collectie. Dit is een mooie formule voor een tentoonstelling, want kunstwerken ontlenen hun betekenis of zeggingskracht voor een groot deel aan de samenhang waarin ze worden geplaatst. Oppervlakkig bezien lijkt Oog in oog met Monet te gaan over water, de kust en de kleur blauw. Maar er is meer aan de hand. De groep werken geeft een heel beknopte interpretatie van de geschiedenis van de moderne kunst.
Naast Monet hangt Monochroom blauw, ongetiteld (IKB 63) van Yves Klein uit 1959. Waar bij Monet en andere impressionisten het verfoppervlak van het schilderij steeds meer aandacht kreeg, is dit in de monochrome, blauwe schilderijen van Klein tot het uiterste doorgevoerd: het verfoppervlak zelf is het onderwerp geworden. Hier is niets anders te zien dan ultramarijn blauw, een chemisch pigment dat Klein vermengde met kunsthars dat hij patenteerde als IKB, International Klein Blue. Hij bracht het direct met een roller aan op een houten drager. Geen verftoets is nog zichtbaar en daarmee is er ook geen sprake meer van een persoonlijke expressie. Klein wilde een onpersoonlijk soort kunst maken.
Dat neemt niet weg dat het ultramarijn voor hem wel een bijzondere, meer spirituele betekenis had. Deze diepe, immateriële kleur brengt een sensatie van zweven en van onbegrensde ruimtelijkheid teweeg. Daarom ook wilde hij geen lijst om het schilderij hebben en plaatste hij het paneel enigszins van de wand af, zodat het daar optisch van loskomt. Het pure pigment is kwetsbaar, reden waarom Kleins blauwe monochromen tegenwoordig jammer genoeg bijna altijd in perspexdozen worden getoond, wat veel afdoet aan de ervaring van het werk zoals bedoeld door Klein.
De foto Kolobrez, Polen, 27 juli, 1992 van Rineke Dijkstra is een werk in de bekende serie strandportretten die zij maakte tussen 1992 en 1998, aan stranden in de VS, Europa en Oekraïne. In een andere zaal op dezelfde verdieping in het Van Abbe worden nog twee foto’s uit de reeks geëxposeerd. In het werk van Dijkstra zie je de erfenis van de abstracte, formele kunst van de jaren zestig en zeventig en van de zerobeweging, waartoe ook Yves Klein behoorde.
Aan de andere kant is hier een begin zichtbaar van de terugkeer naar onderwerp en ‘narrativiteit’. De strandportretten hebben allemaal een identieke compositorische opzet, waarbij de geportretteerden – kinderen en jongvolwassenen – aan de vloedlijn staan en recht in de lens kijken. De portretten zijn bijna collageachtig, met de figuren scherp uitgesneden voor een achtergrond van zee en lucht. Tegelijkertijd raak je gefascineerd door de lichaamstaal en de blik in de ogen van deze onzekere jonge mensen, die niet poseren of daar een ongemakkelijke poging toe doen.
Narrativiteit nam een hoge vlucht in de kunst vanaf het begin van deze eeuw, met thema’s van identiteit, gender, autobiografie en politiek-maatschappelijke kwesties. Zohra Opoku, van Ghanees-Duitse herkomst, verwerkte in een blauwgekleurd textielwerk (2022, in de serie The Myths of Eternal Life) bespiegelingen over dood, verlies en eeuwigheid naar aanleiding van gebeurtenissen in haar persoonlijk leven. Zij onderging een operatie voor borstkanker in Duitsland maar kon vanwege de coronapandemie een jaar lang niet terugkeren naar haar zoon in Ghana. In verf, borduurwerk en zeefdruk verwerkte Opoku zijn portretfoto en een foto van zichzelf, in samenhang met citaten uit het Egyptische Dodenboek.
De verhouding tussen onderwerp en de materialisering daarvan is precair in een kunstwerk. Te veel nadruk op de vorm kan leiden tot een nietszeggend spel. Te veel verhaal kan net zo goed leiden tot nietszeggendheid, maar dan in de gedaante van anekdote of illustratie bij een thema. Dat laatste is het geval bij de Mossel Tranen (2021-2025) van de Noorse kunstenaar Tori Wrånes, een wandsculptuur met platte stalen elementen, gevuld met beton waarin mosselschelpen zijn gedrukt. Waarom dit tranen zouden zijn blijft onduidelijk en de gelaagdheid aan betekenis van de andere werken in de tentoonstelling ontbreekt hier.
Oog in oog met Monet zou gebaat zijn geweest met iets meer achtergrondinformatie. Dat neemt niet weg dat dit een met zorg samengestelde, voorbeeldige tentoonstelling is die uitnodigt tot geconcentreerd kijken en ervaren.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC