Onderzoek
Wegwerpagent gooit zand in de oorlogsmachine
Sint-Petersburg, Rusland
Vsevolozjsk, Rusland
Tver, Rusland
Kolpino, Rusland
Bryansk, Rusland
Zowel Oekraïne als Rusland bedient zich steeds vaker van ‘wegwerpagenten’ die tegen betaling sabotageacties uitvoeren. Het effect is vooral psychologisch. ‘Eindelijk kunnen de Oekraïners terugslaan tegen de vijand die jarenlang op veilige afstand hun woonwijken aan het vernietigen was.’
Door Pepijn de Lange en Laurie Treffers
Graphics Eleanor Mohren
Hij is nog maar een tiener. Op een doorsnee dag bezoekt hij de bovenbouw van een middelbare school in Koergan, een stad in het zuidwesten van Siberië. Nu ligt hij in diezelfde stad met zijn gezicht op het asfalt, terwijl twee agenten van de Russische binnenlandse veiligheidsdienst FSB hem boeien. Gearresteerd op verdenking van ‘brandstichting met als doel de autoriteiten te destabiliseren’.
Zelf wilde hij, zo blijkt naderhand uit zijn bekentenis, simpelweg geld verdienen. Een onbekende had hem en een vriend via sociale media benaderd om brand te stichten in een relaiskast, die wordt gebruikt voor het aansturen van seinen en wissels bij het spoor. In ruil daarvoor wachtte hun een financiële beloning.
De jongen is onderdeel geworden van een oorlog die de leiders van zijn land beschouwen als ‘een existentiële strijd’. Hoewel Koergan hemelsbreed op zo’n tweeduizend kilometer afstand van de grote vijand ligt, twijfelen de autoriteiten geen moment aan de identiteit van de opdrachtgevers: Oekraïne moet hierachter zitten. Een aanval op het spoornetwerk kan in deze tijden niet anders gezien worden dan ‘oorlogsgerelateerde sabotage’.
Brandstichtingen als die in Koergan zijn in Rusland allang niet meer uitzonderlijk. Maandelijks vinden tientallen sabotageacties plaats, blijkt uit cijfers van conflictendatabase Acled. Niet zelden zijn de daders jongeren of ouderen die via sociale media of de telefoon – vermoedelijk door Oekraïners – zijn aangezet of zelfs gedwongen tot hun daad van verzet.
Inmiddels grijpt ook Rusland regelmatig naar dit soort middelen om in Oekraïne ver achter de frontlinie verwarring en angst te zaaien. Wat weten we over deze sabotageacties in het Russische en Oekraïense binnenland?
Bron: ISW. * Peildatum: 11 december 2025.
In de zomer van 2023 heeft het Oekraïense leger het lastig. Eerder dat jaar hebben de Oekraïners na maandenlange strijd Bachmoet moeten opgeven. Het langverwachte Oekraïens tegenoffensief om in Zaporizja en de Donbas terrein op de Russen terug te veroveren, valt tegen. De frontlijn verschuift nauwelijks.
In juli, een maand na de start van het tegenoffensief, signaleert Acled een nieuwe ontwikkeling in de sabotageacties die in Rusland plaatsvinden. Bij negen gevallen van brandstichting zeggen de daders in opdracht te hebben gehandeld van mensen die hen online of telefonisch hadden benaderd. De jongste dader is een 17-jarig meisje, dat in een dorpje in het zuidoosten van Rusland een rekruteringsbureau in brand steekt.
Tot dat moment kwamen sabotageacties in Rusland al mondjesmaat voor, maar van aansturing was zover bekend geen sprake. Toen president Vladimir Poetin in september 2022 een gedeeltelijke mobilisatie afkondigde, werden her en der in het land rekruteringscentra met molotovcocktails bekogeld. De daders waren veelal mannen die niet naar het front wilden.
Vanaf de zomer van 2023 horen Russische politieagenten in hun verhoorkamers steeds vaker verhalen over opdrachtgevers op afstand. In de ruim twee jaar die volgen, telt Acled in totaal 357 sabotageacties op Russisch grondgebied. In de helft daarvan zegt de dader instructies van derden te hebben opgevolgd, omdat ze geld wilden verdienen of omdat ze werden afgeperst. Met name relaiskasten bij het spoor, politiewagens en bankautomaten zijn doelwit.
Hoe onbeholpen de onervaren uitvoerders dikwijls te werk gaan, blijkt uit beelden van een beveiligingscamera van een bankfiliaal in St.-Petersburg, die een lokale nieuwswebsite op Telegram deelde. Het is december 2024. Een 68-jarige vrouw, cappuchon over haar hoofd, staat met een plastic tasje in haar hand te worstelen om een lucifer aan te krijgen. Tegelijkertijd wil ze – vermoedelijk als bewijs voor haar opdrachtgever – met haar telefoon haar actie filmen. Als de lucifer eenmaal brandt, stelt ze haar camera scherp. Dan zet ze de boel in lichterlaaie.
De verklaring die de vrouw later geeft, komt overeen met verhalen die in de Russische rechtbank vaker voorbijkomen: ze voelde zich gedwongen tot haar daad. Senioren worden eerst benaderd door oplichters die zich voordoen als medewerkers van een bank of overheidsinstantie. Onder druk maken ze grote sommen geld over. Om dat geld vervolgens terug te krijgen, moeten ze sabotageacties uitvoeren.
Als de rechtbank ervan overtuigd is dat een dader afgeperst werd, leidt dat vaak tot een minder zware straf dan bij daders die handelen uit politieke motieven, bleek in januari 2025 uit onderzoek van het onafhankelijke Russische medium Mediazona. Zo kreeg 86 procent van de anti-oorlogsactivisten een gevangenisstraf opgelegd, tegenover 29 procent van de afgeperste daders. De vrouw in St.-Petersburg moest zeker twee maanden in voorlopige hechtenis blijven onder verdenking van terroristische activiteiten. Haar uiteindelijke straf is niet bekend.
Persdienst van de rechtbank in Sint-Petersburg
Ook jongeren zijn doelwit van dit soort oplichters, met soms verregaande gevolgen. Mediazona schrijft dat in december 2024 een 18-jarige jongen uit Moskou zichzelf van het leven beroofde nadat hij uren onder druk was gezet om een sabotageactie uit te voeren. ‘Hij doorstond de belangrijkste test van zijn leven’, schreef zijn school na zijn overlijden.
De piek van de aan afpersing gerelateerde brandstichtingen vond plaats in december dat jaar, de periode waarin veel Russen doorgaans hun kerstinkopen doen. Van 18 tot en met 25 december registreerde Acled 48 sabotageincidenten waarbij sprake was van opdrachtgevers op afstand. In bijna de helft van de gevallen ging het om (een poging tot) brandstichting bij een bankfiliaal of geldautomaat.
Voor de Russen is het overduidelijk: de Oekraïense autoriteiten zitten achter de afpersingspraktijken. Frauduleuze callcenters die vanuit Oekraïne grootschalige criminele operaties uitvoeren, waren voor de grootschalige Russische invasie al een bekend fenomeen. Halverwege 2023 begonnen de callcenters zich ook voor patriottische doeleinden in te zetten.
Vooralsnog heeft Oekraïne niet openlijk toegegeven achter de omkoping en afpersing van lokale Russische inwoners te zitten. Wel zijn er aanwijzingen dat de geheime diensten een vinger in de pap hebben. Het Britse tijdschrift The Economist sprak begin dit jaar met enkele bronnen binnen de Oekraïense veiligheidsdiensten die directe betrokkenheid bevestigden. De diensten reageerden niet op vragen van de Volkskrant.
Bij grotere aanvallen op Russisch grondgebied waren de Oekraïense geheime diensten minder terughoudend om hun betrokkenheid te openbaren. Afgelopen zomer gebruikten zij bijvoorbeeld Operatie Spinnenweb, de omvangrijke drone-aanvallen op bommenwerpers diep in Rusland, om op sociale media hun strijdkracht te etaleren. Ook de pro-Oekraïense militie Atesh, die sinds 2024 in Rusland actief is, eist regelmatig aanslagen op.
Oekraïne moedigt ook individuen aan om sabotageacties uit te voeren in de door Rusland bezette gebieden. Het Oekraïense leger heeft een website waarop het tips geeft over hoe burgers sabotageacties kunnen uitvoeren. Zo staan er handleidingen voor hoe je molotovcocktails maakt, Russische tanks steelt en militaire rekruteringskantoren in brand zet.
Vaststaat dat pro-Oekraïense sabotageacties de oorlog voor veel Russen opeens veel dichter bij huis brengen. Hoewel de sabotageacties tot nu toe weinig structurele schade hebben aangericht, moet het psychologische effect niet worden onderschat, zegt Bart Schuurman, hoogleraar terrorisme en politiek geweld aan de Universiteit Leiden. ‘Eindelijk kunnen de Oekraïners terugslaan tegen de vijand die jarenlang op veilige afstand hun woonwijken aan het vernietigen was.’
De sabotageacties op eigen grondgebied lijken Rusland te hebben geïnspireerd. In februari denken twee Oekraïense tieners een zakcentje bij te verdienen door een tas verf te bezorgen bij een politiebureau in de West-Oekraïense stad Rivne. Op het laatste moment ontdekken zij wat ze werkelijk vervoeren: een bom. Meteen schakelen ze de politie in.
De twee jongens zijn een voorbeeld van de ‘wegwerpagenten’ die Rusland sinds anderhalf jaar rekruteert. In de zomer van 2024 signaleerde Acled een opvallende stijging in het aantal sabotagepogingen op Oekraïens grondgebied dat Rusland niet in handen heeft. Ruwweg twee derde van de acties liet Rusland uitvoeren door lokaal geworven Oekraïners.
Rusland weet vooral jongeren die kampen met werkloosheid en verslaving voor een klus te strikken. In hun zoektocht naar een baan komen zij op Telegram in contact met Russen die zich voordoen als Oekraïners. Eerst verdienen ze wat geld met kleinere klussen, zoals het fotograferen van strategische locaties. Daarna worden de opdrachten steeds gevaarlijker. Als de jongeren willen stoppen, dreigt de contactpersoon hen aan te geven bij de Oekraïense inlichtingendiensten.
Volgens de Oekraïense veiligheidsdiensten werken de Russen vaak met een keten aan uitvoerders. Een eerste persoon krijgt de opdracht een bom in elkaar te sleutelen en die in een tas op een afgesproken plek achter te laten. Vervolgens haalt een volgende persoon de tas op, om die op een andere plek af te leveren. De inhoud van de tas blijft voor deze persoon geheim.
De twee Oekraïense tieners die zichzelf aangaven, hebben geluk: ze komen er zonder kleerscheuren vanaf. Maar dat geldt niet voor iedereen: deze zomer meldde The Guardian dat bij zeker twaalf incidenten de dader zijn acties moest bekopen met verwondingen of zelfs de dood.
Het ronselen van zogenaamde ‘wegwerpagenten’ is een tactiek die Rusland ook inzet in Europa. Volgens hoogleraar Schuurman zijn sinds het begin van de grootschalige invasie in Oekraïne zeker dertig incidenten in Europa geweest waarbij gebruik is gemaakt van lokale uitvoerders. De Duitse overheid begon afgelopen september zelfs een campagne met de slogan ‘word geen wegwerpagent’ om te waarschuwen voor Russische ronselpraktijken.
Dit najaar was het ook in Nederland raak: het Openbaar Ministerie maakte bekend drie 17-jarige jongens te verdenken van het verlenen van diensten aan een buitenlandse mogendheid. Ten minste een van hen had volgens het OM via Telegram contact met een aan Rusland gelieerde hackersgroep. De jongen zou betaald zijn om wifi-netwerken in Den Haag in kaart te brengen, onder meer rondom het gebouw van politiedienst Europol.
Wel ziet Schuurman belangrijke verschillen in de Russische sabotagetactieken in Oekraïne en in de rest van Europa. ‘In Oekraïne en Rusland zijn de sabotageacties echt gericht op het vernietigen van capaciteit en materieel’, zegt hij. ‘Hier richt Rusland zich vooral nog op beïnvloeding. Deze operaties lijken vooral bedoeld om Europese steun voor Oekraïne te ondergraven en de Russische bereidheid tot escalatie te tonen.’
Duitsland heeft Rusland vrijdag beschuldigd van cyberaanvallen, sabotage, desinformatie en inmenging in de parlementsverkiezingen van februari. De Russische ambassadeur werd op het matje geroepen en Berlijn kondigde maatregelen aan om Moskou te straffen.
Spionage, sabotage, beïnvloeding en cyberaanvallen: in de tweewekelijkse podcast Schaduwoorlog duikt adjunct-hoofdredacteur van de Volkskrant Annieke Kranenberg met onderzoeksjournalist Huib Modderkolk in de wereld van hybride oorlogsvoering.
Na de aanslag op een spoorlijn zijn de bakens opnieuw verzet in de Russische hybride oorlogsvoering tegen Polen en het Westen. Er tekent zich een patroon af van sabotageacties en provocaties gevolgd door desinformatie en spanningen.
Source: Volkskrant