Onderwijs in Ierse taal Scholen waar in het Iers wordt lesgegeven, barsten uit hun voegen in Noord-Ierland. Het lokale beleid is niet berekend op het succes. „We hebben niet de capaciteit om mee te groeien met de vraag.”
Een van de klaslokalen van basisschool Bunscoil Phobal Feirste in West Belfast.
Schooldirecteur Séamus Ó Tuama (49) laat een stapel boeken op de ronde tafel in zijn kantoor ploffen en spreidt ze uit. De boeken uit de jaren negentig hebben zachte kaften in vaal roze, groen en blauw. Er staan Ierse titels op, zoals „Taisce Filíochta” (Poëziecollectie). „Ik vind dit fantastisch!”, zegt Ó Tuama. Zijn vader schreef de lesboeken toen hij zelf lesgaf op deze basisschool.
Die school is Bunscoil Phobal Feirste, een Irish-medium school in West-Belfast met bijna vijfhonderd leerlingen. Irish-medium betekent dat niet Engels, maar Iers de voertaal is. Ó Tuama’s kantoor kijkt uit op de Belfast Hills – een heuvellandschap rond de stad – en is bezaaid met papierwerk, zelfs op de grond. Al bijna tien jaar is hij directeur. Hij wijst naar zijn baard. Toen Ó Tuama begon was die zwart en nu grijs, lacht hij. „I’m aging like milk.”
Zijn vader was ook tien jaar directeur van de school en werkte er in totaal dertig jaar. Hij heeft zo’n 75 lesboeken geschreven, in zijn vrije tijd. Dus ja, zegt Ó Tuama, een vader had hij niet echt, want na het eten ging-ie meteen naar zijn typemachine op zolder. „Hij wilde ervoor zorgen dat deze school beter was dan elke andere school om ons heen.”
Basisschooldirecteur Séamus Ó Tuama in zijn kantoor.
Dat was niet zomaar. Bunscoil Phobal Feirste werd in 1971 opgericht tijdens The Troubles, de burgeroorlog tussen de katholieke nationalisten (die voor een verenigd Ierland zijn) en protestantse unionisten (die bij het Verenigd Koninkrijk willen blijven horen). Het was de eerste Irish-medium school in Noord-Ierland. Ó Tuama kent de geschiedenis van de school tot in detail. Hij vertelt met veel handgebaren en zet op een televisiescherm ook nog even een PowerPointpresentatie aan.
De oprichters waren nationalisten van wie de huizen platgebrand waren door unionisten. Ze woonden tijdelijk in barakken tot hun woningen weer waren opgebouwd. Toen ze na een paar jaar weer terug konden, besloten ze een Ierstalige school te beginnen op de plek van hun tijdelijke onderkomens. „Ze wilden hun leven leiden als Ieren”, zegt Ó Tuama. „Ze spraken Iers en hadden Ierse gebruiken, maar nog geen Ierse school.” Op het scherm verschijnt een foto van een soort woonwagen. Daar begon een groepje van zeven leerlingen.
Vooral de eerste dertien jaren waren een worsteling: slechts een handjevol leerlingen en geen overheidsfinanciering. De school werd namelijk als illegaal bestempeld door de unionisten die destijds aan de macht waren. Op den duur groeide het animo. Andere nationalisten wilden ook hun culturele erfgoed „terugclaimen”; ze begonnen het idee van een Ierstalige school te omarmen. En na vele protesten tegen de regering, waarmee de oprichters erkenning van de school eisten, kregen ze die in 1984. En daarmee ook de financiering.
Anno 2025 zijn er in Noord-Ierland (zo’n 1,9 miljoen inwoners) in het Irish-medium onderwijs 46 nurseries, 35 basisscholen en vijf middelbare scholen. Dat zijn de laatste cijfers van de Education Authority, de uitvoeringsinstantie van het Noord-Ierse ministerie van Onderwijs. Bijna 7.600 leerlingen volgden in schooljaar 2024-2025 Ierstalig onderwijs, volgens de Northern Ireland Statistics and Research Agency. Dat aantal is in korte tijd flink toegenomen: met bijna tweehonderd ten opzichte van vorig jaar en met bijna achthonderd vergeleken met schooljaar 2019-2020.
In een van de klaslokalen van de Bunscoil Phobal Feirste oefenen de leerlingen met een Ierse tekst.
Er is zelfs zoveel belangstelling dat Noord-Ierland Irish-medium scholen tekort komt. Zo krijgt Bunscoil Phobal Feirste zo’n honderd aanmeldingen per jaar, terwijl ze maar 52 kinderen kan toelaten. Maar het grootste probleem ligt bij het voortgezet onderwijs. Afgelopen oktober zei Maria Thomasson – directeur van Comhairle na Gaelscolaíochta, de organisatie die het Noord-Ierse Irish-medium onderwijs vertegenwoordigt – in de Belfast Telegraph dat er twaalfjarigen zijn die tegen hun wil moeten overstappen op Engelstalig onderwijs, „doordat we niet de capaciteit hebben om mee te groeien met de vraag”.
In het Goedevrijdagakkoord, waarmee in 1998 vrede werd gesloten in Noord-Ierland, staat dat de Noord-Ierse regering altijd moet bestaan uit zowel unionistische als nationalistische partijen. Sinds de nationalisten ook een vinger in de pap hebben komt er meer ruimte voor de Ierse taal. Maar doordat ze de macht delen met de unionisten, verloopt dat proces stroef.
In 2022 werd de Identity and Language Act aangenomen, waarmee de Ierse taal in Noord-Ierland officieel erkend en beschermd werd. Daarin wordt niet specifiek verwezen naar het Irish-medium onderwijs, want de verplichting om dat te ondersteunen bestaat al veel langer. De nationalisten hoopten wel dat de nieuwe wet die steun indirect zou vergroten.
De hoogste civiele rechtbank van Noord-Ierland heeft al twee keer geoordeeld dat de overheid een strategie moet implementeren om het gebruik van de Ierse taal te ‘bevorderen’. Maar het is juridisch ingewikkeld om het daadwerkelijk af te dwingen.
De groeiende populariteit van Irish-medium scholen hangt volgens basisschooldirecteur Ó Tuama samen met een toenemend identiteitsdenken. „Mensen worden zich bewuster van hun culturele erfgoed. Ze willen hun Iersheid vieren.” En ze worden zich bewuster van de vrijheid die ze hebben om een keuze te maken tussen Engelstalig en Ierstalig onderwijs, zegt hij. Een keuze die er vroeger niet was.
Wat volgens Ó Tuama ook meespeelt, is dat ouders nu de voordelen inzien van tweetalig onderwijs. Vroeger waren ze nogal eens bang dat het niet goed zou zijn voor de ontwikkeling van het kind, maar er is veel wetenschappelijk bewijs dat kinderen er juist baat bij hebben.
De leerlingen van deze Irish-medium basisschool dragen groene schooluniformen.
En dan is er het ‘Kneecap-effect’, waar Britse en Ierse media steeds over schrijven: de populaire, in het Iers rappende hiphopgroep zou de Ierse taal en cultuur weer hip hebben gemaakt gemaakt. Ó Tuama denkt dat zij zeker invloed hebben op jongeren, maar dat de hiphopgroep niet gauw de reden is dat ouders hun kind naar een Irish-medium school sturen. Hij vindt het wel geweldig dat ze het Iers zo op de kaart zetten. Groepsleden Mo Chara en Móglaí Bap zijn oud-leerlingen van hem. Trots laat hij op zijn telefoon een foto zien van toen hij met hen backstage bij een Kneecap-concert was.
Ó Tuama geeft een rondleiding door de school, die inmiddels in een gebouw is gehuisvest, in plaats van een woonwagen. In de kleurrijke gangen zijn overal speelhoekjes, uitbundig versierd met kerstboompjes, kerstslingers, kerstsokken. Door de grote ramen kun je de klaslokalen inkijken waar de leerlingen zitten in donkergroen schooluniform.
De directeur gaat klas in klas uit. De leerlingen lijken hem allemaal te kennen en roepen in koor een langgerekt „Slán!” („Doei” in het Iers) als hij weer weggaat. In één van de lokalen leest leraar Seán Mac Manus (45) met zijn leerlingen klassikaal een Ierse tekst op het digibord. Die gaat over kinderen die kerstinkopen doen. Er staan plaatjes naast van een kerstboom, kerstballen, een kerststal, een kerstman, en de bijbehorende Ierse woorden.
Met dat soort oefeningen wil hij de alledaagse woordenschat van zijn leerlingen vergroten, vertelt Mac Manus later in het kantoor van Ó Tuama. De leerkracht draagt een trui met het lichaam van een kerstelf, waardoor zijn eigen hoofd dat van de elf moet voorstellen. „Je wil zorgen dat ze óók worden uitgerust met niet-academische taal.”
Docent Seán Mac Manus in zijn lokaal. Op een tv-scherm is een afbeelding geprojecteerd waarop de achteruitgang van het gebruik van de Ierse taal door de jaren heen te zien is.
Hij wijst naar de boeken van Ó Tuama’s vader, van wie hij zelf nog les heeft gehad. Volgens hem staan die vol met academische taal. „Bijvoorbeeld over de voedselkringloop.” Gelukkig, zegt Mac Manus, zijn er nu meer en modernere leermiddelen in het Iers beschikbaar.
Maar écht ondersteund door de Ierse overheid wordt het Irish-medium onderwijs dus nog niet. „We mogen niet echt meepraten; er wordt meestal pas achteraf naar ons gekeken”, zegt Mac Manus. „Zo wordt binnenkort het curriculum veranderd, maar dat nieuwe curriculum leent zich totaal niet voor het Irish-medium scholen.”
En ja, ze hébben in principe al het lesmateriaal dat ze nodig hebben, zegt Ó Tuama. Maar het verschil met Engelstalige scholen zit hem in het feit dat zij altijd het nieuwste van het nieuwste krijgen, want nieuwe leermiddelen komen uit in het Engels en niet altijd in het Iers, of pas veel later. De overheid beslist weliswaar niet welke boeken de uitgeverijen moeten uitgeven, maar kan bijvoorbeeld wel geld beschikbaar stellen voor vertalers.
Het Irish-medium onderwijs heeft volgens de directeur sowieso meer financiering nodig, want tweetalig onderwijs vraagt meer van kinderen. „Dat wordt niet meegewogen door het ministerie van Onderwijs.” Met grotere budgetten zou hij bijvoorbeeld graag extra leraren of onderwijsassistenten aanstellen om de klas in kleinere groepjes te laten werken.
Hij vindt dat bij de regering het besef moet indalen dat de Ierse taal „voor iedereen” is, dus niet alleen voor nationalisten. Het begin is al gemaakt: in het overwegend unionistische Oost-Belfast opende afgelopen september de eerste integrated Irish-medium school haar deuren, waar zowel kinderen uit de nationalistische als unionistische gemeenschap naartoe gaan.
Source: NRC