Oleksandr Jakovenko | dronefabrikant Voor de oorlog in Oekraïne runde Jakovenko een transportbedrijf in Odesa, na de Russissche invasie vormde hij dat om in een wapenconcern. Nu rollen er 80.000 drones per maand van de band. „Ik ben ervan overtuigd dat AI-gestuurde drones zónder autorisatie binnen zes maanden op het slagveld zullen worden gebruikt.”
Dronefabrikant Oleksandr Jakovenko
O
leksandr Jakovenko zegt het zonder met zijn ogen te knipperen. „Ik ken niemand aan het front die de afgelopen zes maanden zijn geweer heeft gebruikt. Klassieke vuurgevechten bestaan niet meer.”
Jakovenko is geen militair, maar directeur van TAF Industries, een van de grootste producenten van drones in Oekraïne. Ze maken onbemande vliegtuigjes als de Kolibri 7, met een kruissnelheid van 80 kilometer per uur, een bereik van twaalf kilometer en een explosieve lading van 1,5 kilo. Dankzij de grote wendbaarheid kan een soldaat de Kolibri met uiterste precisie naar zijn doel leiden — desnoods door een open raam. De opvolger, de Kolibri 8, herkent het doel zélf en legt de laatste paar honderd meter op eigen houtje af.
Dit jaar zijn er in Oekraïne 6 miljoen drones geproduceerd, volgend jaar zullen dat er naar verwachting 8 miljoen zijn. Rusland produceert er net zo veel. De frontlijn is daardoor veranderd in een levensgevaarlijk niemandsland van twintig kilometer breed, waarin alles wat wordt opgemerkt onmiddellijk wordt opgeblazen. In 2022 heerste de artillerie nog op het slagveld, inmiddels is 80 procent van alle doden en gewonden slachtoffer van een drone.
De drone-revolutie wordt versneld door die ándere grote technologische omwenteling van dit moment: kunstmatige intelligentie. Volgens Jakovenko verschijnen de eerste ‘killer drones’ — waarbij niet de mens maar een algoritme beslist over leven en dood — volgend jaar al op het slagveld. De Oekraïense ondernemer is zich bewust van de ethische bezwaren tegen autonome wapens. „Killer drones staan op gespannen voet met internationale conventies. Helaas zien we dat het internationale recht in deze oorlog niet wordt gerespecteerd.”
Jakovenko doelt daarbij op tienduizenden Russische oorlogsmisdaden die de Oekraïense autoriteiten de afgelopen jaren in kaart hebben gebracht, variërend van executies van Oekraïense krijgsgevangenen tot aanvallen op burgerdoelen.
Op het eerste gezicht voldoet dertiger Jakovenko — woeste zwarte haardos, nonchalante grijze hoody — aan alle kenmerken van een tech-ondernemer. Maar schijn bedriegt: voor de oorlog runde hij een transportbedrijf in Odesa dat zich richtte op de export van landbouwproducten. Toen Rusland op 24 februari 2022 binnenviel, bedacht Jakovenko hoe hij zijn land het beste kon verdedigen. „Eén van de problemen van het leger was dat ze geen vrachtwagens hadden om wapens naar het front te brengen. Daarom zijn wij ons materieel en expertise gaan inzetten.”
Aan de frontlijn zag Oleksandr Jakovenko hoe Oekraïense militairen experimenteerden met kleine quadcopters van een paar honderd euro, waaraan je met een paar kleine aanpassingen een granaat kan hangen en die kunt afwerpen boven een Russische loopgraaf. De kleine bommenwerpers bleken een dodelijk wapen, maar de hobby-drones sleten hard en hadden voortdurend nieuwe onderdelen nodig. Jakovenko besloot op zoek te gaan naar die onderdelen, vooral in China. „Veel landen waren nogal huiverig om deze onderdelen te exporteren, dus we hebben de eerste maanden ook veel naar binnen moeten smokkelen.”
Een militair in training bij de 28e Gemechaniseerde Brigade van de Oekraïense strijdkrachten, tijdens een drone-oefening in de regio Kyiv.
Zo veranderde TAF van een transportbedrijf met 35 medewerkers in een wapenconcern met een personeelsbestand zo’n duizend man, dat 80.000 drones per maand van de band laat rollen. In het begin, vertelt Jakovenko, was de drone-business onbekend terrein: „Oekraïne had destijds maar drie of vier bedrijven — die misschien tweehonderd drones per jaar produceerden, en dan vooral militaire surveillancedrones.”
Dat veranderde toen de Oekraïense regering in 2023 haar volle gewicht achter de drone-productie zette en investeringsfondsen creëerde om de industrie aan te jagen. De regering-Zelensky haalde ook de zeis door allerlei bureaucratische rompslomp. Jakovenko: „Aanvankelijk moesten alle wapensystemen voldoen aan NAVO-standaarden, een proces dat doorgaans zo’n twee tot drie jaar in beslag neemt. In Oekraïne is die termijn sinds 2024 teruggebracht tot twee of drie maanden. Essentieel, want de situatie op het slagveld verandert elke dag. Het wapen dat wij vandaag ontwikkelen, kan over zes maanden achterhaald zijn.”
De drones die TAF nu maakt zijn niet meer te vergelijken met die van drie jaar geleden. „Die werden in 2023 nog gezien als een soort speelgoed”, zegt Jakovenko. „Nu zijn het gecompliceerde wapensystemen die gebruik maken van AI. We hebben de certificatie gekregen voor onze AI-modellen die zelf een doel kunnen identificeren en vernietigen over een afstand van vijfhonderd meter.”
„Op dit moment heeft het systeem nog goedkeuring nodig van de bestuurder. Ik ben er echter van overtuigd dat AI-gestuurde drones zónder autorisatie binnen zes maanden op het slagveld zullen worden gebruikt. De afstandsbediening van drones wordt steeds vaker elektronisch gestoord. Een remedie daartegen is besturing via een kilometers lange glasvezeldraad. Maar AI is efficiënter. En met de AI-modellen die wij nu gebruiken, kunnen we onderscheppingsdrones bouwen die Russische Shahed-drones kunnen vernietigen.”
„De Russen maken nu Shaheds die tegen de 380 kilometer per uur vliegen. Dat maakt het voor onze dronebestuurders bijna onmogelijk het doelwit in het vizier te houden. Door AI kunnen drones aan de hand van informatie van radars op de grond zelfstandig navigeren naar het gebied waar de Shaheds vliegen. Zodra de camera de vijandelijke drones detecteert, is het het AI-systeem aan boord dat de onderscheppingsdrone op het doel stuurt.”
En dat is nog maar het begin, zegt Jakovenko. „Ik denk dat we in de komende zes maanden een nieuwe stap zetten naar een zwerm van zeven of acht drones die gezamenlijk opereren met behulp van AI.”
Een Kolibri van Jakovenko’s bedrijf TAF.
First Person View (FPV) drones zijn drones die worden bestuurd via een live videostream naar een videobril.
Maar in de droge-oorlog met Rusland is kosteneffectiviteit net zo belangrijk als technologie. „De onderscheppingsdrones die Oekraïne nu gebruikt kosten zo’n zes- of zevenduizend dollar per stuk en hebben een succesratio van zo’n 80 procent. Een Russische Shahed kost tussen de 120.000 en 200.000 dollar. Economisch gezien is dat een heel knappe prestatie”, zegt Jakovenko.
„Inmiddels maken we verkenningsdrones voor slechts drieduizend dollar per stuk, met een gemiddelde levensverwachting van twee weken. Daardoor hoeft ons leger niet bang te zijn om ze kwijt te raken. Het is dus belangrijk om steeds goedkopere producten te maken.”
„Daar ben ik het gedeeltelijk mee eens. Wij hadden onlangs een gesprek met het ministerie van Defensie waarin we bespraken dat de artillerie over drie jaar misschien weer terugkeert als belangrijkste wapen op het slagveld, omdat tegen die tijd alle drones wellicht uit de lucht worden geschoten. Het is moeilijk te voorspellen.
„Eén ding weet ik zeker: de waarde van een mensenleven zal alleen maar toenemen. Dat betekent dat een soldaat niet langer oog in oog met de vijand zal willen vechten. Er zullen dus sowieso autonome systemen komen: in de lucht en op de grond. Oekraïne heeft de Russische Zwarte Zeevloot vernietigd zonder ook maar één eigen oorlogsschip, alleen met zeedrones. Het zal stap voor stap gaan, maar ik ben ervan overtuigd dat mensen in de nabije toekomst een steeds meer ondergeschikte rol zullen spelen.”
„Ik denk dat hiervoor minstens twee jaar nodig is. Maar in dat tijdsbestek zal de technologie dramatisch veranderen, dus ik vraag me af of het zin heeft om nu alle kaarten in te zetten op één systeem. De Europese Unie en de NAVO-landen moeten een luchtverdedigingssysteem bouwen dat uit verschillende lagen bestaat. Zware luchtafweersystemen als de Patriot, mobiele eenheden die drones kunnen neerschieten. Maar ze zullen ook goedkope onderscheppingsdrones moeten integreren, anders wordt het beschermen van je eigen luchtruim veel te kostbaar. Kijk maar naar de peperdure middelen die zijn ingezet om de Russische drones boven Polen neer te halen, zoals F-35’s.”
„Ja, dat heb ik ook gezien. Als je niet onder druk staat is het heel moeilijk om je strategie aan te passen. Kijk naar Polen, die hebben miljarden dollars uitgetrokken voor Apache-gevechtshelikopters, voor HIMARS-raketartillerie, voor tanks. Maar kopen ze ook wapens die succesvol getest zijn in een moderne oorlog? In Oekraïne worden nauwelijks helikopters gebruikt, omdat ze bijna niet in de buurt van de frontlijn kunnen komen. En voor één Apache kun je honderdduizend drones kopen.”
„De afgelopen drie jaar heeft Europa nauwelijks anti-dronesystemen ontwikkeld. Wat Noord-Europese landen wel doen, is investeren in Oekraïense technologie. Daar zijn wij heel blij mee, bijvoorbeeld met een Deense investeerder in TAF, maar dat beschermt Europa nog niet. Kijk maar naar de Deense vliegvelden, een paar weken geleden. Het gaat niet alleen om technologie, maar ook om bureaucratie en wetgeving. Zelfs als ze de middelen hadden gehad, hadden de politie en het leger niet de bevoegdheid om drones neer te halen. Die hele benadering moet veranderen.”
„Nee, ik denk het niet. Ik was laatst op een veiligheidsconferentie in Warschau, en daar hoorde ik een generaal zeggen dat de NAVO niet bang hoeft te zijn voor Moskou omdat de Russische economie de omvang heeft van die van Italië of Spanje. Maar toen de oorlog in Oekraïne begon, beschikte Duitsland over welgeteld honderd werkende tanks, dus zij hadden hun grondgebied niet kunnen verdedigen. Rusland produceert inmiddels zes miljoen drones per jaar en beschikt over een leger van één miljoen man met gevechtservaring. Ze zeggen wel: één soldaat met gevechtservaring is evenveel waard als dertig nieuwe rekruten.”
„Vroeger vroeg ik me vaak af: hoe kun je leven in oorlogsomstandigheden? Voor mij was dat mentaal niet voor te stellen. Maar laatst bestelde ik in een café in Kramatorsk, vlak bij het front, een cappuccino. Toen vroegen ze: met amandelmelk? Dat gebeurt echt.
„Maar het klopt, als bedrijf sta je altijd onder druk. We maken winst, maar we keren geen dividend uit. In een oorlog kan je productielocatie of je opslag ineens verwoest zijn. We moeten onze risico’s spreiden, dus we hebben niet één fabriek, maar tien. Wij zijn een belangrijk doelwit.”
„Absoluut. Voor de oorlog was ik een veel strengere baas. Ik wilde productie, winstmaximalisatie. Nu probeer mijn werknemers zo min mogelijk druk op te leggen, want die voelen ze elke dag al. En het is ook niet nodig: iedereen weet hoe belangrijk het is wat wij voor het land doen. We nemen ook veteranen aan, die net van het front komen, en dat levert soms problemen op op de werkvloer. Maar we doen ons best en we leven van dag tot dag.
„Op kantoor merk ik niet dat we in een oorlog leven. En ’s nachts slaap ik door de luchtaanvallen heen, want ik moet de volgende dag weer werken. Natuurlijk is het triest dat we in de 21ste eeuw de grootste oorlog sinds de Tweede Wereldoorlog moeten meemaken. Maar oorlogen zijn er altijd geweest. We moeten daarop voorbereid zijn. Zoals elke soldaat met een geweer leert omgaan, moet hij leren hoe je een drone bestuurt.”
Een Oekraïense drone-bestuurder van de Kraken 1654-eenheid bestuurt een Vampire-drone tijdens een demonstratie voor persbureau AP, begin november.
Behalve praktisch en vermakelijk zijn drones ook dodelijk en relatief goedkoop en eenvoudig om te maken. Ze zijn niet meer weg te denken uit het militaire arsenaal, maar zijn ook ontdekt door criminele bendes en autoritaire regimes. In deze serie onderzoekt NRC de verschillende gezichten van de drone.
Het drugsgeweld in Mexico escaleert nu kartels ook drones en bermbommen inzettenDrone-industrie in Nederland is in opmars, maar moet groeistuipen nog overwinnenIn het Oekraïense Cherson bepaalt de dreiging van drones het levensritmeKleine drones, grote drones, dodelijke drones. De ontwikkelingen gaan razendsnelDe Brabantse droneclub heeft niets met luchtcowboys Interview met de oprichter van een Oekraïense dronefabrikant Killerdrone op komst: de drone van 2026 maakt gebruik van AI
Doorzie de wereld van technologie elke week met NRC-redacteuren
Source: NRC