Battle Royale Scholieren als gladiatoren: het invloedrijke Japanse ‘Battle Royale’ kwam een kwart eeuw geleden uit en vond navolging in onder meer ‘The Hunger Games’. Wat inspireerde de makers?
De moordende scholieren van 'Battle Royale' waren hun tijd ver vooruit.
„Goedemorgen allemaal! Het is zes uur, tijd voor het ochtendbericht”, schalt de stem van docent Kitano door de luidsprekers die over het verlaten eiland verspreid zijn. In hun schuilplaatsen kijken de leerlingen verschrikt omhoog. Op de achtergrond klinken de opgewekte violen uit Bachs Derde orkestsuite. „Dit zijn de kinderen die zijn omgekomen. In volgorde van hun dood”, vervolgt Kitano. Hij ratelt opgewekt twaalf namen af.
Middelbare scholieren die elkaar met messen, geweren en geïmproviseerde wapens afslachten in opdracht van de staat en ter vermaak van de massa: precies 25 jaar geleden ging de Japanse film Battle Royale in première. Bloedsport en moderne gladiatoren waren niet nieuw in sciencefiction. Films als Death Race 2000 of The Running Man namen er vooral de immorele sensatiezucht van de consumptiemaatschappij mee op de hak. Maar Battle Royale is anders. Daar wordt de jeugd in het gareel gehouden middels een dodenspel. Navolgers als The Hunger Games (2012) en Squid Game (2021) borduurden daarop voort: een dodenspel als manier om de samenleving te demoraliseren.
Geregisseerd door de gelauwerde Kinji Fukasaku (1930-2003) en gebaseerd op de gelijknamige roman van Koshun Takami die in een jaar tijd meer dan 300.000 exemplaren verkocht, weerspiegelt Battle Royale de ongemakken van een tijdperk. De film ontketende in Japan tot in het parlement een debat over de grenzen van wat op scherm vertoond mag worden. Vooral parlementslid Koki Ishii ging tegen de film tekeer en vroeg om strengere regulering van „schadelijke media” die de jeugd zou aanzetten tot geweld. Zijn dood in 2002 door een aanslag van een rechtse extremist gaf dat een tragische lading.
Het overdadige geweld in de film was opzettelijk, en had een belangrijke boodschap, vertelt scriptschrijver Kenta Fukasaku, die samen met zijn vader de film tot leven bracht. Zijn vader had de Tweede Wereldoorlog in een munitiefabriek gewerkt: hij wist dat de jeugd moest boeten voor de oorlogszucht van ouderen. Zoon Kenta schreef het script op 28-jarige leeftijd en voegde daar zijn eigen perspectief aan toe. „Toen ik jong was haatte ik volwassenen. Rock, punk, anime en manga, juist dat wat volwassenen verafschuwden, hielp mij een mens te worden. Vanuit dat geloof schreef ik dit verhaal”, aldus de inmiddels 52-jarige scriptschrijver.
Kenta maakt deel uit van wat in Japan de ‘verloren generatie’ heet. Een generatie die opgroeide in de stagnatie die eind jaren tachtig aanving. Zij troffen een arbeidsmarkt zonder perspectief: carrièrekansen droogden op en velen bleven steken in tijdelijke of laagbetaalde functies. Desondanks bleven hun ouders geloven dat hard studeren een goede baan en zekerheid opleverde. Soms keerden jongeren zich in hun collectieve frustratie tegen elkaar.
Het Sakakibara-drama in 1997, toen een 14-jarige in Kobe twee jongere kinderen vermoordde, bleek een keerpunt: volwassenen spraken nu ook van een ontspoorde generatie. „Voor mij was dat een symbolisch moment”, vertelt Kenta. „Geweld treft altijd de zwaksten. Kinderen en ouderen. Terwijl het zich eigenlijk tegen de machtigen zou moeten richten.”
„Ze lacht! Ze lacht!” Een naamloze journalist schreeuwt de woorden de microfoon in terwijl een jong meisje, omringd door soldaten en journalisten, naar een onbekende bestemming wordt geleid in Battle Royale. Het meisje heeft een witte knuffel vast, doordrenkt met bloed. Ze kijkt langzaam, met een dreigende grijns omhoog. Ze is de winnaar van de vorige editie van Battle Royale.
„Dat beeld heeft een enorme impact”, legt filmexpert Tom Mes van Keio Universiteit uit. „Als kijker word je meteen geconfronteerd met de botsing tussen kinderlijke onschuld en de rauwheid van geweld en dood.” Het kind als monster: de moordenaar in schoolmeisjesuniform werd begin 21ste eeuw een rage in manga en anime. Het paste in de opkomende gurokowa-stijl, ‘creepy cute’ – die schattig op verontrustende wijze combineert met sinister.
Dat stond niet op zich. Eind jaren 1990 richtten de Japanse media zich op jeugdgeweld en pesten op school: ‘ijime’ – leeftijdsgenoten die elkaar psychologisch of met fysiek geweld onder druk zetten. Vrijwel elk incident werd breed uitgemeten. „In die tijd leek jeugdgeweld overal te zijn”, zegt Kenta. „Met Battle Royale wilden mijn vader en ik laten zien dat kinderen niet de oorzaak van het geweld waren, maar juist de slachtoffers van keuzes van volwassenen.”
In de film leidt een vergelijkbaar debat over ontspoorde jeugd tot het fictieve Battle Royale-wetsvoorstel, waarbij jaarlijks een willekeurige middelbare schoolklas wordt geselecteerd om elkaar uit te moorden. Dat spektakel visualiseert het politiek streven de jeugd te disciplineren via verdeel en heers: de jongeren gaan zo niet de macht te lijf, maar elkaar.
Het idee is niet geheel uniek. Stephen King begon in 1966 al aan een boek waarin een totalitair Amerikaans regime elk jaar een wandelwedstrijd voor tieners organiseert. Wie achter raakt, wordt doodgeschoten. King publiceerde het verhaal in 1979 onder het pseudoniem Richard Bachman, maar dit jaar kwam het pas tot een verfilming van The Long Walk.
Dus was Japan de rest van de wereld voor, zegt filmexpert Mes. „Toen Battle Royale in Japan verscheen, duurde het nog bijna tien jaar voordat dezelfde emoties elders voelbaar werden.” Filmbedrijf Toei bracht de film indertijd niet uit in de Verenigde Staten: jeugdgeweld lag daar gevoelig vlak na het Columbine High School-schietincident waarbij zestien scholieren om het leven kwamen. Toch was de invloed van Battle Royale op Hollywoord groot. „De film circuleerde onder liefhebbers en filmmakers, het werd een cultklassieker”, aldus Mes. Regisseur Tarantino was er idolaat van. The Hunger Games (2012) leende het concept van jongeren die in een arena tegen elkaar strijden, het Zuid-Koreaanse Squid Game (2021) borduurde verder op de logica van een gladiatorenspel dat macht, ongelijkheid en groepsdynamiek als pervers entertainment presenteert.
Toch blijft er een belangrijk verschil tussen het origineel en zijn navolgers. Waar Hollywood en streamingplatforms kiezen voor een happy end, een overwinning of een morele les voor de kijker over vriendschap en loyaliteit, blijft Battle Royale hard, chaotisch en anarchistisch. Scriptschrijver Kenta: „Wij wilden de kijker zo ongemakkelijk mogelijk maken.”
Middelbare schoolleraar Kitano, gespeeld door de legendarische Japanse acteur Beat Takeshi, is spelleider. Hij is een gefrustreerde docent die de controle kwijt is. Afgewezen door zijn dochter en belachelijk gemaakt door zijn leerlingen, neemt hij wraak op de jeugd. Hij representeert de machteloze volwassene die uit frustratie veel te hard terugslaat. „In hem zien we de logica van autoritaire leiders die hun falen verhullen met woede en geweld”, verklaart filmexpert Mes.
De oudere generatie die weigert haar privileges los te laten; de jeugd die daar de rekening voor betaalt; en een samenleving die haar problemen doorschuift naar de toekomst. „Deze thema’s zijn vandaag de dag nog overal zichtbaar, van de Trump-politiek tot de eindeloze klimaatdebatten”, oppert Mes. „Juist daarom is Battle Royale een klassieker van de wereldcinema. Over twintig jaar zullen mensen weer naar de film kijken en zeggen: toen zagen wij het al.”
De beste filmstukken interviews en recensies van de nieuwste films
Source: NRC