In de Zweedse stad Gävle wordt sinds 1966 jaarlijks een 13 meter hoge kerstgeit van stro opgetuigd, waarna een kat-en-muisspel begint tussen de autoriteiten en inwoners die het gevaarte in brand proberen te steken.
is correspondent in Scandinavië en Finland van de Volkskrant. Hij woont in Stockholm.
De schijnwerpers beginnen te knipperen en een snerpend alarm giert over het centrale plein van de Zweedse stad Gävle, een kleine 200 kilometer ten noorden van hoofdstad Stockholm. Omstanders kijken op naar de goudgele reus achter de dubbele omheining. Gaat iemand het dit jaar toch proberen?
Vals alarm. Het blijkt de hond van Börje Kerstin en haar man te zijn geweest. Die stak zijn snuit door het hek en kwam te dicht bij het pronkstuk: een 13 meter hoge bok van stro, versierd met kerstlichtjes en rode linten. Het seniorenstel is vandaag speciaal gekomen vanuit hun woonplaats Eskilstuna, even ten westen van Stockholm, om de Gävlebocken te bewonderen. ‘We wilden hem een keer in het echt zien’, zegt Kerstin.
Al bijna zestig jaar tuigen inwoners van Gävle de kerstbok op, aan het begin van de adventsperiode. De traditie met de geit stamt uit het heidense midwinterfeest en overleefde de komst van het christendom. Tot in de 19de eeuw was het de kerstbok die Zweedse kinderen hun kerstcadeautjes kwam brengen. Daarna nam de Jultomte, een kerstkabouter, die taak over.
Allemaal mooi en aardig, maar de echte reden voor het succes van de Gävlebok is dat hij zo goed brandt. Sinds de eerste bok van stro in 1966 werd opgetuigd, is het een sport om het gevaarte in de hens te zetten, het liefst nog voor kerstavond. In 59 jaar tijd haalde de bok slechts 21 keer het nieuwe jaar.
Anti-bokbrigades hebben door de jaren heen alles uit de kast gehaald om de strogigant ten val te brengen. In 1976 reed een student met zijn Volvo het gevaarte omver. In 2005 schoten twee bokvijanden, verkleed als kerstman en peperkoekman, een brandende pijl in het stro. Berucht is ook het jaar 2016, toen de bok al op de eerste dag in vlammen opging.
Van alles is geprobeerd om de aandacht af te leiden van de bewakers, die vanuit hun eigen houten huisje naast de bok opereren. Zo kwam in 2010 een bejaarde vrouw ze warme chocolademelk brengen, terwijl haar jonge handlanger snel over het hek sprong. Datzelfde jaar kreeg een bewaker duizenden euro’s aangeboden als hij zijn post zou verlaten.
Ook een brandende bok kan op veel interesse rekenen. ‘Ik zou meteen gaan kijken als het gebeurt, want het is een prachtig gezicht’, zegt de 16-jarige Adnan Skodi, een reus van een tiener die met een vriend langs komt lopen. ‘Je kunt tegenwoordig ook wedden of de bok de kerst haalt. Dus als je het durft, heb je én een mooi vuur én je verdient geld.’
De vernielzucht lijkt dus evenzeer deel van deze Zweedse kersttraditie. Niet iedereen vind dat goed. ‘Iets verbranden is geen traditie, het zijn kwajongensstreken’, zegt Kerstin, wier hond nog altijd aan de houten afrastering snuffelt. ‘Ze moeten er afblijven. Hier wordt toch iedereen blij van?’
Lisa, een chefkok met rode kerstkniekousen die met een vriendin gaat winkelen, twijfelt of ze de bok wil zien branden. ‘In ieder geval niet voor kerst. Daarna is het oké, want het is ook heel duur om hem weer af te breken.’
Het afgelopen decennium is sprake van een trendbreuk: de kerstbok bleef acht van de tien jaren ongedeerd. Dat komt doordat de gemeente de megageit steeds beter beveiligt. Dit jaar zijn de flitslampen en het alarmsignaal aan het arsenaal toegevoegd. Op elke hoek staan ‘slimme’ camera’s die beweging detecteren en de politie kunnen waarschuwen. Wat vermoedelijk ook meespeelt, is dat de laatste bokbrandstichter, in 2021, werd veroordeeld tot 6 maanden cel en een boete van 10 duizend euro, een fikse straf dus.
De Zweedse radio wierp dit jaar de vraag op of de Gävlebockentraditie op deze manier niet te saai wordt. Maar volgens wethouder Jan Myléus, die door zijn raam in het gemeentehuis uitkijkt op de bok – en op de ijsbaan, die gesloten is vanwege het zachte weer – is er beslist toekomst zonder brandende bok. ‘Ik zie elke dag hoeveel passanten blijven staan om een selfie te nemen. Het is een tamelijk uniek bouwsel, helemaal met de hand gemaakt. Mensen komen van over de hele wereld om hem te bekijken. De traditie overleeft ook zonder vuur.’
Myléus, die al eens op het Amerikaanse Fox News over de kerstbok mocht vertellen, vertelt dat de bok in 2023 werd aangevallen door hongerige kauwen toen er na een natte zomer veel graan in het stro zat. De bok zakte daardoor langzaam in elkaar. ‘Er zijn dus meer vijanden dan alleen vuur, en dat houdt de spanning erin.’
Myléus benadrukt een paar keer dat de kerstgeit ook zonder vuur een sterk ‘merk’ is. Dat is in lijn met het idee van de oorspronkelijke initiatiefnemers, middenstanders die meer klanten wilden trekken. De kerstgeit heeft Gävle veel bekendheid gegeven, en Zweedse media berichten er elk jaar trouw over. De gemeentewebsite heeft dag en nacht een livestream lopen.
Maar toch, vindt Myléus het stiekem niet jammer dat het vuur uit de traditie dreigt te verdwijnen? ‘Toen ik hier twintig jaar geleden kwam wonen en de bok zag branden, dacht ik ook: wauw. Maar na verloop van tijd werd ik boos als de bok opbrandde. Hoe langer je hier woont, hoe meer je ervan gaat houden.’
Tiener Skodi voorspelt dat de kerstbok niet vaak meer zal branden, zeker nadat hij vier jaar geleden wegens bouwwerkzaamheden is verplaatst. Voordien stond de bok een beetje verscholen achter het gemeentehuis, nu er pal voor. ‘Kijk, daar zit de politie, honderd meter verder. En daar de brandweer, ook op honderd meter. Op deze plek is het onmogelijk geworden.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant