Bestuurscultuur
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Leve de ambtenaar. Na anderhalf jaar rommelig beleid van het kabinet-Schoof staat Nederland nog (redelijk) overeind. In niet onbelangrijke mate is dat te danken aan functionarissen die, soms tegen de klippen op, chocola moeten maken van wat hun minister beoogt. Hoe lastig dit kan zijn, blijkt uit een recente reconstructie in NRC over het functioneren van Femke Wiersma (BBB). De demissionaire landbouwminister is, zo valt te lezen, niet zo vatbaar voor argumenten, ziet ambtenaren al snel als tegenstanders van de boeren en zoekt online naar andere feiten over stikstof als de echte haar niet uitkomen. Als een gesprek niet naar wens verloopt, zegt ze dingen als „ik geloof je gewoon niet” of „je weet niet hoe het is om vee te hebben”. Het beeld dat onwillekeurig oprijst, is dat van een minister die haar vingers in haar oren steekt en heel hard „lalalala” roept.
Van ambtenaren wordt verwacht dat ze politiek neutraal zijn en beleid waar ze het persoonlijk niet mee eens zijn, loyaal uitvoeren. Tegelijkertijd zijn ze ook gebonden aan de rechtsstaat. Ze moeten ook letten op zaken als zorgvuldigheid, gelijkheid en rechtsbescherming en als die in het geding zijn moet er ruimte zijn voor tegenspraak. Het is een misverstand dat ze als knipmessen in de houding moeten schieten voor ministers. En hoewel ambtenaren niet te koop moeten lopen met hun persoonlijke mening, is het ook niet de bedoeling dat ze hun geweten uitschakelen.
Dat ambtenaren in de knel raken is van alle tijden maar in het jongste kabinet speelden verschillende kwesties die lijken te duiden op groeiende frustratie. Ook Marjolein Faber (PVV), tot begin juni dit jaar minister van Asiel en Migratie, had er een handje van om tegen alle ambtelijke adviezen in haar wil te willen doordrukken. Toen ze weigerde te tekenen voor lintjes voor een groep vrijwilligers die asielzoekers hadden geholpen, plaatsten ambtenaren van haar ministerie in de krant een bedankje voor al het vrijwilligerswerk. Een perfect voorbeeld van ambtenaren die zich bewust zijn van hun positie – de tekst bevat geen directe kritiek op Faber – maar ook laten zien dat ze een hart hebben.
Waar ligt de grens? Ambtenaren van Buitenlandse Zaken kregen kritiek toen ze een wekelijkse sit-in hielden tegen het Gaza-beleid. „De politieke leiding bepaalt de lijn, niet andersom”, zei Dilan Yesilgöz (VVD) indertijd. Dat kan wel zo zijn, maar wat doe je als die lijn in strijd is met internationaal recht, zoals het ook door Nederland onderschreven Genocideverdrag? Ook in dit dossier werden ambtelijke adviezen te lang, te makkelijk terzijde geschoven, en het interne ongemak hierover is begrijpelijk. Het trauma van de Toeslagenaffaire ligt vers in het geheugen. Toen stelden ambtenaren zich juist op als de veel te gewillige uitvoerders van ronduit kwalijk beleid, met grote gevolgen voor vele tienduizenden levens, van ouders en kinderen.
In de Grondwet staat dat een ambtenaar niet alleen als staatsburger mag demonstreren, maar ook als ambtenaar, zolang dit de goede vervulling van de eigen functie niet hindert. Zo bezien staan ambtenaren die hun stem laten horen volledig in hun recht. Tegelijkertijd zou vergaande politisering van het apparaat ook geen wenselijke ontwikkeling zijn, de neutraliteit van de ambtenarij is een groot goed. De vraag is echter of ambtenaren hier het probleem zijn, of een politieke cultuur waarin steeds vaker de grenzen van de wet worden opgezocht of juist bewust worden overschreden, omdat dit wordt verward met daadkracht en leidinggeven. Juist politici moeten en kunnen voorkomen dat ambtenaren in de knel komen, door zich aan internationale afspraken te houden, geen onwerkbare wetsvoorstellen in te dienen en beter te luisteren naar hun adviezen.
Begin de dag met de belangrijkste politieke ontwikkelingen uit Den Haag
Source: NRC