Polen staat vooral bekend om bier en wodka, maar de wijnbouw zit er in de lift: het aantal wijnhuizen neemt snel toe. Klimaatverandering speelt een rol, maar deze renaissance toont ook hoe Polen zichzelf telkens opnieuw uitvindt.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Druiven oogsten is een frisse bedoening in Polen. In het zuiden van Europa zijn de druiven eind van de zomer al rijp, hier klopt de winter nog net niet op de deur als het juiste moment aanbreekt. De plukkers die zich bij zonsopgang in de wijngaard verzamelen, hebben zich warm ingepakt. Met grote vingervlugheid controleren ze de kwaliteit van de druiven en knippen ze met een tangetje de trossen af.
In een mum van tijd vullen ze hun emmers. Luttele uren later worden de druiven geperst. Het zijn de laatste dagen van oktober en er is haast bij het oogsten. Als het straks te koud is, tast de vorst de druiven in de wijngaard aan. ‘Je wacht, wacht en wacht nog eens’, zegt wijnmaker Sonia Mazurek (37) over het delicate evenwicht. ‘En dan moet je snel aan de bak.’ De eerste nachten onder het vriespunt zijn al achter de rug.
Winnica Silesian, een wijnhuis in het zuidwestelijke dorpje Bagieniec, leent zich met slechts 11 hectare voor handwerk. Maar voor Poolse begrippen is het een omvangrijke wijngaard. De familie, onder wie vader Jarek Mazurek (61), dochter Sonia en haar Deense echtgenoot Esben Madsen (39), begon in 2016 met het verbouwen van wijn. Twee jaar later haalden ze de eerste oogst binnen.
Met andere wijnmakers beginnen ze een nieuw hoofdstuk in een land waar vooral bier en wodka wordt gedronken. Poolse wijn zit in de lift. Waren er vijftien jaar geleden zo’n twintig wijnhuizen, inmiddels zijn dat er al meer dan zevenhonderd. Ze pionieren in regio’s waar wijnbouw de afgelopen eeuw uitstierf en blazen de traditie nieuw leven in.
De lijn omhoog zette zich pakweg tien jaar geleden in, zegt wijnkenner Wojciech Bońkowski, die in 2023 ’s lands eerste ‘Master of Wine’ werd en vakblad Ferment oprichtte. Inmiddels telt het land meer dan 1.000 hectare aan wijngaarden. In vergelijking met Zuid-Europese landen is dit weinig, maar de Poolse wijnbouw maakt een stormachtige groei door. ‘De hoeveelheid hectaren neemt met 20 tot 30 procent per jaar toe. Inmiddels zie je steeds meer Poolse wijnen in winkels en in restaurants, hoofdzakelijk in Polen zelf maar soms ook in het buitenland.’
Eerder dit jaar organiseerde een Poolse organisatie in Londen een speciaal evenement rondom de wijnen uit het land. Gerenommeerd wijnkenner en Brit Jancis Robinson was zo enthousiast dat ze het de ‘Polish wine invasion’ doopte. Export is echter mondjesmaat, Poolse wijnmakers bedienen vooral de binnenlandse markt. In Nederland, waar de laatste jaren steeds vaker wijn in de schappen staat uit oostelijke landen als Georgië, Bulgarije en Moldavië, is Poolse wijn vooralsnog niet te vinden.
Poolse wijnen danken hun opkomst aan een samenloop van omstandigheden, zegt Bońkowski. Door klimaatverandering zijn de temperaturen gunstiger voor wijnbouw, net als in andere noordelijke landen. ‘Daarnaast is Polen een van de weinige landen waar de vraag groeit: wijnconsumptie neemt toe.’ Piwo (bier) en wódka zijn nog altijd populairder, maar waar een gemiddelde Pool twee decennia terug jaarlijks nog een halve liter wijn dronk, is dat inmiddels 6 à 7 liter.
Ook de coronapandemie heeft invloed gehad. Tussen de lockdowns door gingen Polen vaker op vakantie in eigen land, wat een stimulans bleek voor het zogenoemde enotoerisme: het bezoeken van wijnhuizen, proeverijen en het proberen van lokale wijnen in de horeca. Tel daar nog andere zaken bij op, zoals de steun van lokale overheden en een geschikte bodem voor wijnbouw, en je hebt volgens Bońkowski ‘gunstige omstandigheden voor verdere groei’.
In feite is de wijnbouw terug van lang weggeweest. Op het grondgebied van het huidige Polen werd in de middeleeuwen al druiven verbouwd. Maar de ‘Kleine IJstijd’ (15de tot 19de eeuw) en invasieve druifluis brachten veel schade toe. Uiteindelijk deed de voor Polen vernietigende 20ste eeuw de wijnteelt de das om. Neder-Silezië, de streek van Winnica Silesian, was voor 1945 Duits grondgebied. Na de oorlog werden de Duitsers verdreven, hun plaats werd ingenomen door Polen die op hun beurt uit het oosten werden verdreven. Onder het communisme werden de laatst bestaande wijngaarden verwaarloosd.
Sinds de jaren negentig maakt Polen een snelle economische groei door. Ook het ondernemersklimaat voor wijnboeren veranderde. Een belangrijke wetswijziging maakte het vanaf 2009 mogelijk om wijn van je eigen landgoed op de markt te brengen. De toetreding tot de Europese Unie was een impuls voor de landbouwsector in het algemeen.
Het opwarmende klimaat geeft Poolse druiven nu een extra zetje. Zitten wijnmakers in Spanje en Italië met de handen in het haar na de zoveelste verschroeiende zomer, een paar breedtegraden noordelijker profiteert de wijnbouw van warmere temperaturen. Toch is klimaatverandering niet zaligmakend, legt Esben Madsen uit. De seizoenen en het weer zijn minder voorspelbaar. ‘Soms denk ik dat de natuur zelf niet weet wat er gaande is.’
Zo kan het vroeg in het jaar onverwachts heel warm worden, waardoor de wijnranken beginnen te ontknoppen, gevolgd door vorst in de late lente. In 2024 vernietigde dit zo goed als de hele oogst. Extreme weersomstandigheden komen vaker voor, zoals hevige regenval. Vorig najaar veroorzaakte dit grote overstromingen in Polen, wat negatieve gevolgen voor de landbouw heeft. Ook deze herfst is bijzonder nat, waardoor de oogst keer op keer gepauzeerd moest worden: zowel voor de druiven als de plukkers is regen geen pretje.
Dan is er nog de hang naar avontuur. ‘Instinct’, zegt Jarek Mazurek over zijn ingeving om een wijngaard te beginnen. ‘Ik was tien jaar jonger en nog een stuk moediger.’ Terug bij het wijnhuis, voor de gewelfde gangen van een oude herenboerderij, arriveren de eerste druiven. Mazurek en zijn schoonzoon Esben maken er sap van, dat eerst tot rust komt in grote roestvrijstalen tanks en dan gefilterd naar andere tanks gaat om tot wijn te gisten.
Mazurek was een traditionele boer. In de jaren negentig kocht de familie deze voormalige collectieve boerderij, deels in ruïnes. ‘Sommige stukken hadden niet eens een dak.’ Hij verbouwde gerst en tarwe. ‘Het was economisch bevredigend, maar niet op intellectueel niveau. Ik wilde iets nieuws.’ Dus begon hij zich te verdiepen in wijn. Ook hoopte hij dat zijn twee dochters, die in het buitenland studeerden en werkten, zouden terugkeren naar Polen om samen het wijnhuis te beginnen.
Ze moesten er even over nadenken, vertellen Sonia en Esben, die elkaar ontmoetten in Denemarken en destijds in Londen woonden. ‘We woonden in een pijpenla en werkten op kantoor, we wilden al langer naar het platteland. Toen vond ook nog de Brexit plaats.’ Na veel wikken en wegen besloten ze het avontuur aan te gaan. Esben, die van huis uit marien geochemicus is (hij deed onderzoek naar de opname van koolstofdioxide door de oceaan), was scheikundig het meest onderlegd en werd zo de wijnmaker van de familie.
‘Deze wijn is 80 procent Esben’, zegt zijn schoonvader met een trotse schouderklop, terwijl een nieuwe lading in de druivenpers verdwijnt. ‘Een krankzinnige rit’, zegt de Deen terugblikkend. ‘Kunnen we iets maken wat we kunnen verkopen, wat überhaupt drinkbaar is, vroeg ik me af.’ Maar het lukte. Ze proberen nog altijd nieuwe dingen. Wat werkt het beste op de granieten bodem van de wijngaard? Ze plantten verschillende druiven, zowel traditionele soorten als hybride druiven.
Eén hybride soort die in Polen veel wordt geplant is Solaris: bijzonder taaie druiven die goed gedijen in meer uitdagende noordelijke klimaten, onder meer vanwege de snelle opbouw van suiker. Het levert, afhankelijk van een vroege of late oogst, witte wijnen op die variëren van fris droog tot dessertwijn. Bij Winnica Silesian groeien ook Souvignier Gris en Riesling op de heuvels. Net als andere Poolse wijnhuizen maken ze vooral witte wijnen, maar in het assortiment zitten ook rosé en rode wijn. En er wordt dus volop geëxperimenteerd, met natuurwijnen en de Roter Riesling: een witte wijn die, door de schillen een maand mee te laten fermenteren, een oranje tint krijgt.
Polen kent vooralsnog geen wettelijke verordeningen, legt wijnkenner Bońkowski uit, zoals de Franse appellations die bepalen welke druivensoorten je mag aanplanten in een regio. Wijnmakers hebben daardoor vrijheid en experimenteren er lustig op los. Ook raken ze door de jaren meer ervaren. ‘De kwaliteit neemt sterk toe.’ Verkoop richt zich vooral op de binnenlandse markt, waar ze moeten wedijveren met geïmporteerde wijn, nog altijd goed voor bijna de gehele markt. Polen consumeren rond de 350 miljoen flessen wijn per jaar en het land zelf produceert 3 à 4 miljoen flessen, aldus Bońkowski.
Een fles Poolse wijn is met omgerekend 15 tot 30 euro aan de prijs vanwege het kleinschalige karakter van de wijnbouw. Maar Bońkowski ziet hierin geen beperking. Mensen trekken graag de portemonnee uit ‘nieuwsgierigheid en patriottisme’. Na dertig jaar onstuimige economische groei hebben met name Polen in de steden meer te besteden.
Bij Winnica Silesian zien ze een groeiende interesse. ‘We hoeven landgenoten steeds minder vaak uit te leggen dat er in Polen nu wijn wordt gemaakt’, zegt Sonia Mazurek, die binnen het familiebedrijf de marketing voor haar rekening neemt. Ook doen de wijnen, die vanwege het klimaat een wat lager alcoholpercentage hebben, het goed bij een jonge generatie Polen die gematigder drinken.
Ondanks de vliegende start staat Poolse wijn nog in de kinderschoenen. ‘We hebben geen generatielange ervaring’, zegt dochter Mazurek. ‘We moeten alle investeringen zelf doen en veel uitproberen.’ Wel is haar familie altijd boer geweest. Haar grootvader (de vader van Jarek) was een paardenfokker in Stanisławów, tegenwoordig Ivano-Frankivsk in Oekraïne.
Toen de familie daar in 1945 werd verdreven, lieten ze alles achter en belandden ze in de streek Neder-Silezië. Er zat niets anders op dan helemaal opnieuw te beginnen – een rode draad in de Poolse geschiedenis.
Haar grootvader, wiens foto een van de wijnflessen siert (‘het hele familiealbum staat op de etiketten’), kocht een aantal lokale paarden, Silezische Warmbloeden, ook wel Silesian genoemd. De naam van het wijnhuis is een hommage, zegt Mazurek. ‘Onze familietraditie in combinatie met een nieuwe onderneming. Wie weet: misschien staan wij nu aan het begin van generaties Poolse wijnmakers.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant