Joden vieren deze week Chanoeka, het feest van de lichtjes. Maar de terroristische aanslag in Sydney, het aanhoudende geweld in Gaza en de commotie rond het optreden van een Israëlische legerzanger in Amsterdam werpen een schaduw over het feest. ‘We laten ons niet gek maken, niet wegjagen.’
is regioverslaggever van de Volkskrant in de provincies Utrecht en Flevoland.
Op een driehoekig pleintje in het centrum van Den Bosch, vlak voor de voormalige synagoge, arriveert aan het einde van de middag een man met een donkere baard, een zwarte hoed en een onopvallend brilletje: Simcha Steinberg. De rabbijn heeft een paar mannen in vergelijkbaar zwart meegebracht, rabbijnstudenten uit de Verenigde Staten en Canada. Ze tillen een statafel uit een auto, en diverse shoppers en tasjes. De dochter van de rabbijn brengt dozen soefganiot het gebouw in, de koosjere oliebollen die gegeten worden bij het chanoekafeest.
Want daarvoor is Steinberg vandaag hier, voor ‘het feest van de lichtjes’, waarbij het ‘oliewonder’ wordt herdacht. In het jaar 164 voor Christus heroverden de Joden de tempel in Jeruzalem. Er was toen slechts één kruikje olie beschikbaar om tijdens de reiniging van de tempel de menora te laten branden. Maar dat ene kruikje bleek op wonderbaarlijke wijze voldoende om de zevenarmige kandelaar acht dagen brandend te houden. Vandaar dat de chanoekaviering ook nu acht dagen duurt. Elke dag wordt een extra kaars aangestoken.
Uit een van de tassen van de rabbijn komt de chanoekia tevoorschijn, de traditionele kandelaar die bij Chanoeka hoort. Het blijkt een bouwpakket van negen losse armen, en het duurt even voordat verschillende mannen de armen allemaal in de juiste positie hebben gepuzzeld. Maar dan staat de chanoekia er ook, bovenop de statafel op het pleintje waar zich zo’n honderd belangstellenden hebben verzameld. Een handjevol agenten kijkt toe.
Het is een verwarrende tijd voor rabbijn Steinberg, die verbonden is aan de Nederlands-Israëlitische Hoofdsynagoge Brabant, een orthodoxe gemeente in Eindhoven. Chanoeka is traditioneel een opgewekt feest, een feest van hoop. Dit jaar ligt er een donkere schaduw overheen, na de terroristische aanslag op Bondi Beach in Sydney afgelopen zondag, waarbij vijftien doden vielen. Steinberg kende twee van de drie rabbijnen die werden vermoord door schutters geïnspireerd door Islamitische Staat (IS).
‘Met een van de rabbijnen heb ik gestudeerd’, zegt Steinberg met zachte stem. ‘Op een jesjiva, een talmoedschool, in de Verenigde Staten. Hij was 41 jaar en had vijf kinderen. Zijn jongste, een baby, was twee maanden oud.’ Zijn vrouw raakte ook gewond.
De aanslag doet Joden overal ter wereld sidderen. Bij de chanoekaviering in Eindhoven zondag, waar Steinberg ook aanwezig was, bleven mensen uit angst thuis. Hier in Den Bosch lijkt de opkomst volgens de organisatie juist iets hoger dan vorig jaar, mogelijk omdat mensen de behoefte voelen bij elkaar te komen.
‘De Joodse identiteit bestaat aan de ene kant uit verdriet, herinnering en herdenking’, zegt de rabbijn, ‘en aan de andere kant uit blijheid.’
‘Het geheim van het Joodse volk is dat wij ons licht niet kapot laten maken’, zegt zijn vrouw Rina Steinberg. ‘Ja, er is verdriet. Maar wij gaan door.’
De aanslag in Sydney kwam op een moment dat de Joodse gemeenschap toch al onder druk staat, vooral vanwege de oorlog in Gaza. Het aantal meldingen van antisemitisme in Nederland is sinds het begin van de oorlog toegenomen. Veel Joden voelen zich onveilig: op straat, op universiteiten en in de synagoge. Dat Joodse activiteiten met argusogen worden bekeken, en zalen soms optredens van Israëlische artiesten annuleren, maakt dat ze zich opgejaagd voelen.
Ook leidt het tot woede en onbegrip dat sommige pro-Palestijnse demonstranten Israël een koloniaal project noemen, en zionisme gelijkstellen aan nazisme. Veel Joden voelen een diepe band met het land. Omdat er familie woont, en omdat het gezien wordt als een veilige haven waar ze naartoe kunnen als het hier niet meer veilig is.
‘Het voelt onaangenaam voor veel mensen, die voortdurende focus op het conflict in het Midden-Oosten’, zegt Joram Rookmaaker, rabbijn bij de Liberaal Joodse Gemeente in Amsterdam. ‘En ja, dat leidt ook tot verwijdering. Mensen vertrekken bij onderwijsinstellingen, ze gaan weg bij werkgevers en verliezen vrienden.’
Tegelijkertijd worden veel mensen zich bewuster van hun Joodse identiteit, zegt Rookmaaker. ‘We zien een stijgende belangstelling voor het jodendom en voor Joodse organisaties.’ Zo schat hij dat een activiteit van zijn eigen gemeente afgelopen zondag 10 tot 20 procent meer bezoekers trok dan voorgaande jaren.
Het is wel belangrijk dat Joden zich niet isoleren, zegt hij. ‘We moeten zichtbaar blijven. Daarom is Chanoeka een belangrijk feest. We blijven het licht aansteken, ook al is er duisternis om ons heen. We laten ons niet gek maken, niet wegjagen.’
Daarbij ziet de rabbijn ook een rol voor de rest van Nederland. ‘Antisemitisme is geen probleem dat door Joden moet worden opgelost. We zijn met z’n allen verantwoordelijk voor een samenleving waarin iedereen zich veilig en welkom voelt.’
Soms gaat dat goed, zegt Rookmaaker, zoals bij projecten waarin mensen worden uitgedaagd met elkaar in gesprek te gaan. Maar het gaat ook vaak fout, bijvoorbeeld door onzorgvuldig taalgebruik in de media. Hij wijst erop dat het optreden van Israël in Gaza in de Volkskrant onlangs een ‘doelbewuste massamoord’ werd genoemd. ‘Dat is eenzijdig en suggestief’, zegt de rabbijn. De zin werd later aangepast, omdat deze ook volgens de krant een verkeerde indruk wekt.
Ondertussen leidt Gaza ook tot spanningen en scheuringen binnen de Joodse gemeenschap zelf. Dit was afgelopen weekend zichtbaar in Amsterdam, waar de Israëlische voorzanger Shai Abramson optrad tijdens het jaarlijkse Chanoeka-concert. Abramson is omstreden omdat hij ook ‘lead cantor’ is bij het IDF, het Israëlische leger dat na de terroristische aanslagen van Hamas op 7 oktober 2023 vernietigende aanvallen op Gaza uitvoerde. Daarbij kwamen tienduizenden Palestijnen om het leven.
Buiten het Concertgebouw stonden zondag honderden demonstranten. Een pro-Israëlische groep juichte de komst van Abramson toe, en stak tijdens een korte ceremonie de eerste chanoekakaars aan. Even verderop, op het Museumplein, scandeerden pro-Palestijnse groepen ondertussen leuzen als ‘Death to the IDF’ en ‘Shai, Shai, you can’t hide, you’re committing genocide’.
Ook daar stond een chanoekia op het podium, meegebracht door het anti-zionistische Joodse collectief Erev Rav, dat een kleine aanhang kent onder Nederlandse Joden. Ook daar werd die avond de eerste kaars aangestoken, al was dat in dit geval een elektrisch exemplaar.
‘Ik vond het ontroerend, hoewel ik niet religieus ben’, zegt Ayala Levinger een paar dagen later door de telefoon. Ze groeide op in Israël, verhuisde 23 jaar geleden voor de liefde naar Nederland en is nu bestuurslid bij Erev Rav. ‘Ik moest aan mijn overleden vader denken, die bij ons thuis altijd de kaarsen aanstak. In Israël is Chanoeka vooral een feest dat je met de familie viert, met de verwarming aan en veel lekker eten.’ Zelf doet ze dat ook deze week, samen met haar kinderen.
Als tegenstander van Israël als Joodse staat – ‘een apartheidsstaat die genocide pleegt’ – heeft Levinger al jaren een moeizame relatie met veel andere Joden. Sinds 7 oktober is de kloof verdiept. ‘Sommige zionisten zeggen dingen die ik niet kan horen. Ze verheerlijken wat het leger in Gaza doet. Dat heeft me vriendschappen gekost. En ook de banden met mijn familie in Israël zijn verslechterd.'
Ook zij wijst op het belang van woorden. Toen het Concertgebouw aanvankelijk weigerde de Israëlische legerzanger een podium te bieden, stonden er pro-Israëlische demonstranten met banners die suggereerden dat de tijd van de bordjes ‘Verboden voor Joden’ terug was. ‘Dat is zo demagogisch’, zegt Levinger. ‘Helemaal niemand beweerde dat hij niet welkom was omdat hij Joods is.’
Op het driehoekige pleintje in Den Bosch spreekt bestuurslid Olivier Overweg van de orthodoxe Joodse gemeente van Brabant verzoenende woorden. ‘We staan hier bewust in de openbare ruimte’, zegt hij. ‘Zichtbaar voor iedereen. Het is een uitnodiging aan de stad om mee te kijken, mee te denken en mee te voelen. Daarmee is Chanoeka óók een feest dat verbindt. Het licht dat wij ontsteken is niet uitsluitend bedoeld voor wie het ritueel kent of de woorden verstaat, maar voor iedereen die er langskomt.’
Na een minuut stilte voor de slachtoffers van de aanslag in Sydney, neemt Commissaris van de Koning in de provincie Noord-Brabant het woord. ‘U staat hier niet alleen’, zegt Ina Adema. ‘Wij staan hier. Ik sta hier samen met u, omdat wij ons verbonden voelen met alle opbouwende, positieve en verbindende krachten in deze samenleving. En omdat wij niet en nooit buigen voor terreur.’
Ze roept mensen op in gesprek te blijven met andersdenkenden. ‘Luister niet om te reageren, maar om te begrijpen. Zoek naar wat je deelt, niet naar wat je scheidt. Steek een hand uit, ook als het ongemakkelijk voelt.’
Daarna mag Adema de sjammasj aansteken, de hulpkaars in het midden van de chanoekia. Rabbijn Steinberg zingt de zegeningen en steekt dan de drie andere kaarsen aan. ‘Neem het licht van de chanoekakaarsen mee naar huis en verspreid het’, zegt hij. ‘Samen zullen wij de wereld verlichten.’
Dan gaat de muziek aan en beginnen de rabbijnstudenten te dansen bij de kandelaar. Meer mannen voegen zich erbij, ze hossen in een cirkel op de muziek, ook de rabbijn. Een agent die een uitnodiging krijgt om mee te dansen, slaat die opgewekt af. ‘Sorry, ik heb opeens heel veel last van mijn knie.’
Even later, na de koffie, de soefganiot en een gebed in de voormalige synagoge, zegt de rabbijn nog dit: ‘Kijk hoeveel mensen blij worden van dit evenement. Het geeft mensen kracht in deze tijd.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant