De Belarussische alleenheerser Aleksandr Loekasjenko deporteerde deze week ruim honderd politieke gevangenen in ruil voor verlichting van Amerikaanse sancties. Veel vrijgekomen gevangenen ervaren de deportatie als een tweede straf. ‘Ze hebben me mijn thuis en mijn ouders afgenomen.’
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over Oekraïne, Belarus en Rusland. Voor deze reportage reisde hij naar de Belarussische diaspora in Vilnius.
Larysa Sjtsjyrakova wist dat de klop op de deur zou komen. De KGB, de geheime dienst van Belarus, hield haar al jaren in de gaten vanwege haar journalistieke werk in Homel, de tweede stad van het land. In tegenstelling tot veel anderen vluchtte ze niet naar het buitenland. Ze wilde in haar eigen land zijn, dicht bij haar ouders. ‘Ik dacht: als ik een paar jaar naar de gevangenis ga, kan ik daarna tenminste in Belarus blijven.’
Dat bleek een misrekening. In september, na bijna drie jaar dwangarbeid in een strafkamp, werd ze door cipiers uit haar barak gehaald en een bus in gecommandeerd. Toen de bus tot stilstand kwam, was ze niet meer in Belarus. Ze bleek gedeporteerd naar Litouwen. ‘Nu hebben ze me twee keer gestraft voor een misdaad die ik niet heb begaan’, zegt Sjtsjyrakova (52) in een eenkamerflat in Vilnius.
Afgelopen weekend stuurde Belarus opnieuw bussen met gevangenen de grens over. President Aleksandr Loekasjenko liet negentien buitenlanders en 104 oppositiepolitici, journalisten en activisten gaan in ruil voor sanctieverlichting door de Amerikaanse regering. Sommigen werden zonder paspoort de grens over gezet, om te voorkomen dat zij ooit nog terugkeren naar Belarus.
Ditmaal reden niet alle bussen noordwaarts naar Litouwen, waar gevluchte dierbaren van de gevangenen zich hadden verzameld. Alleen de bus met Nobelprijswinnaar en mensenrechtenactivist Ales Bialiatski kwam er aan. Loekasjenko stuurde de andere bussen zuidwaarts, naar de grens met Oekraïne. Hij deporteerde zijn critici naar een land in oorlog. Het duurde nog vijf dagen voordat ze donderdag Polen bereikten, waar ze uitgeput in de armen van andere Belarussen vielen.
Onder hen bevinden zich barakgenoten van Sjtsjyrakova uit vrouwenstrafkolonie nummer 4. Samen naaiden ze de afgelopen jaren onder dwang uniformen voor de ordetroepen van het ministerie van Binnenlandse Zaken – oftewel, voor de agenten door wie ze waren gearresteerd na de massale protesten tegen verkiezingsvervalsing in 2020. Ze zaten allemaal om dezelfde reden in het strafkamp: ze hadden openlijk gepleit voor meer vrijheid in Belarus.
Sjtsjyrakova kreeg 3 jaar en 6 maanden dwangarbeid opgelegd wegens ‘het in diskrediet brengen van Belarus’ (ze had het land een dictatuur genoemd) en voor ‘het promoten van extremistische activiteiten’ (ze werkte voor een onafhankelijke nieuwssite die extremistisch was verklaard). Tijdens haar gevangenschap overleed haar moeder. Ze kreeg geen toestemming om de begrafenis bij te wonen. ‘Ik kan er niet over praten zonder te huilen’, zegt ze.
In Vilnius verblijft ze met haar zoon tussen tal van landgenoten. De Litouwse hoofdstad is sinds de neergeslagen protesten een toevluchtsoord voor mensen uit Belarus. Aan balkons hangen vlaggen uit Belarus. In de hoofdstraat zit een Belarussisch gemeenschapscentrum, er zijn Belarussische koffietentjes, het kantoor van oppositieleider Svetlana Tichanovskaja is er gevestigd.
Maar net als veel anderen wil Sjtsjyrakova naar huis. Naar haar stad, haar huis met haar geliefde tuin, naar haar hond, en, bovenal, naar haar 90-jarige vader. ‘Ik ben bang dat ik hem nooit meer zal zien’, zegt ze. ‘Ze hebben me mijn thuis en mijn ouders afgenomen.’
Teruggaan is voor de gedeporteerden geen optie zolang de repressie voortduurt. Ze zijn ervan overtuigd dat ze, als ze het land al in komen, meteen weer worden opgesloten. Zo ging het ook met oud-presidentskandidaat Nikolaj Statkevitsj. Hij weigerde bij zijn deportatie in september om de grens met Litouwen over te steken en liep vanuit niemandsland terug naar Belarus. Hij werd onmiddellijk gearresteerd en zit weer vast.
De deze week gedeporteerde gevangenen klinken dolgelukkig en somber tegelijkertijd. Loekasjenko-uitdager Viktor Babariko, van wie de buitenwereld ruim vijf jaar geen enkel teken van leven had vernomen, wees erop dat de groep gedeporteerden voornamelijk bestaat uit bekende figuren, zoals hijzelf en Maria Kolesnikova, zijn campagnemanager die na zijn opsluiting uitgroeide tot een van de gezichten van de protesten, totdat ook zij werd vastgezet.
‘Duizenden mensen zitten nog vast’, zei Babariko op een geïmproviseerde persconferentie in Oekraïne. ‘We mogen degenen van wie we de naam nooit hebben gehoord, niet vergeten.’ Onder de mensen die achterbleven in strafkampen bevindt zich zijn eigen zoon, Edoeard.
Vrijkomen uit een Belarussisch strafkamp gaat langzamer dan het lijkt, vertellen de oud-gevangenen in Vilnius. Met hun gedachten zijn ze nog vaak in het kamp. Het kost tijd om te wennen aan vrijheid, maar ook aan de tijd waarin ze zijn beland. Over gebeurtenissen buiten het kamp, zoals de oorlog tegen hun buurland Oekraïne, zijn ze enkel door hun staatstelevisie geïnformeerd.
‘De gevangenis verandert je’, zegt Yauhen Merkis (39), die in 2022 tot 4 jaar strafkamp werd veroordeeld. Hij is nu ruim drie maanden uit strafkolonie nummer 17, maar hij voelt zich nog steeds niet zichzelf. Voorheen was hij een enthousiaste duizendpoot: in Homel runde hij een geschiedenissite, doceerde hij de Belarussische taal en werkte hij als journalist. Maar in het strafkamp veranderde hij in een ingetogen man. ‘De beste truc om in de gevangenis te overleven, is niet opvallen’, zegt hij in een café in Vilnius. ‘Mijn persoonlijkheid heeft een reset gehad. Ik moet vanaf nul beginnen.’
Zijn zintuigen werken anders. Hij verwachtte veel van zijn eerste steenovenpizza na jaren van pap die nergens naar smaakte, maar de pizza deed hem weinig. Als hij zijn favoriete muziek opzet, heavy metal van Black Sabbath, blijft het wauw-moment uit.
De gevangenkampen van Belarus zijn ingesteld op het geven van straf. Merkis, die glimmende laarzen moest maken voor Loekasjenko’s oproeragenten, werd regelmatig opgesloten in een strafcel: een isolatiekamer waar het raam in de winter altijd open stond, zodat de temperatuur onder het vriespunt lag.
Maar hij en de andere vrijgekomen Belarussen praten vooral over landgenoten die het volgens hen nog zwaarder hebben. ‘Ja, ik heb het zwaar gehad’, zegt Merkis. ‘Maar ik heb achttien dagen in de strafcel gezeten. Ik ken jongens die er een jaar hebben gezeten. Dus wat stelt mijn leed voor vergeleken bij dat van hen?’
Hij en de andere gevangenen danken hun vrijlating aan de Amerikaanse regering van president Donald Trump. Die hief deze week sancties op tegen Belarussische potas voor kunstmest, een van de belangrijkste inkomstenbronnen van Belarus. John Coale, Trumps Belarus-gezant, zei te hopen op meer vrijlatingen in ruil voor sanctieverlichting.
Trumps transacties met de alleenheerser van Belarus zijn omstreden. Belarussen zijn zich ervan bewust dat Loekasjenko met iedere deal nieuwe legitimiteit en inkomstenbronnen verwerft. Tegelijkertijd zien ze geen ander redmiddel voor de meer dan duizend politieke gevangenen die nog vastzitten.
Larysa Sjtsjyrakova heeft haar hoop gevestigd op meer akkoorden tussen Trump en Loekasjenko. Als het mogelijk is om de repressie te stoppen door de strafmaatregelen tegen Loekasjenko op te heffen, dan is dat de opoffering waard, vindt ze. ‘Ik wacht op de mogelijkheid om terug naar huis te kunnen.’
Het is de vraag of het zover komt. De deportaties hebben geen eind gemaakt aan de arrestaties. In het Belarussische gemeenschapscentrum in Vilnius vertelt een Belarussische acteur dat hij blij is met de vrijlating van een vriend, maar verdrietig over de arrestatie van een andere vriend.
Ook Yauhen Merkis wil terug naar Belarus, maar hij vraagt zich af wat er nog van over is, behalve de gebouwen. De meeste van zijn vrienden zijn gevlucht, zitten vast of zijn, net als hij, gedeporteerd. ‘Gaan we nog terug als we nu een leven in het comfortabele Europa gaan opbouwen? Ik weet het niet, maar het zou fijn zijn als we de keus krijgen.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant