Onder het kabinet-Schoof dreef Nederland af richting bestuurloosheid. D66 en CDA gebruiken dat nu als schrikbeeld om andere partijen uit de loopgraven te krijgen. Want wie wil verantwoordelijk zijn voor het voortduren van het ‘gezeik en geruzie’?
is politiek verslaggever en onderzoeksjournalist van de Volkskrant.
Het was alsof de Tweede Kamer het parlementaire jaar op de valreep nog wilde samenballen in één agendapunt. ‘Debat over de ruzie in het kabinet over mest’, zo luidde woensdag het programma in wat weleens vol ontzag ‘de nationale vergaderzaal’ wordt genoemd.
De Kamer wilde alles weten over het al in tal van media breed uitgemeten gesteggel rond de beoogde versoepeling van het mestbeleid, de drie opgetrommelde bewindspersonen wilden daar juist niets over kwijt. Zo draaide de Haagse politiek nog een laatste keer urenlang in cirkels rond.
Het eindresultaat is dat de versoepeling niet doorgaat. Het zou de spreuk kunnen zijn op de kerstkaart van het kabinet-Schoof: bijna niets lukte. Of vanuit de oppositie bezien: erger is voorkomen.
Is Nederland ooit dichter bij onbestuurbaarheid geweest? Veteranen in Den Haag moeten terug naar ‘de LPF-toestanden’ van 2002 om iets te vinden wat lijkt op het kabinet-Schoof, al bleef de politieke crisis toen beperkt tot één partij die op dramatische wijze zijn partijleider had verloren.
Nu is de onmacht overal voelbaar: in een jaar waarin de wereldorde wankelde door het aantreden van Donald Trump, liep de Nederlandse politiek vast in ruzie en machteloosheid.
Wie het jaar positief wil afsluiten, kan nog vaststellen dat binnen die geopolitieke onzekerheid het kabinet-Schoof erin is geslaagd om de steun aan Oekraïne overeind te houden. Ook de investeringen in defensie hebben standgehouden.
Naar meer resultaten is het lang zoeken. Op de valreep lijkt het demissionaire kabinet, dat ooit begon met de belofte van ‘het strengste asielbeleid ooit’, nog één asielwet met noodmaatregelen door beide Kamers te krijgen, maar ook dat is de uitkomst van een chaotisch wetgevingsproces. Een ondoordacht amendement over strafbaarstelling van illegaal verblijf leidde tot maanden vertraging, die uiteindelijk pas werd doorbroken door weer een aanpassing van de wet.
De geplaagde premier Dick Schoof moet vrezen dat zijn politieke nagedachtenis mede bepaald wordt door die ene, bijna wanhopige uitspraak uit 2024: ‘Dit kabinet is geen kleuterklas.’ De coalitie van PVV, VVD, NSC en BBB deed er het afgelopen jaar alles aan om het tegendeel te bewijzen. Het resulteerde in twee kabinetsvallen en uiteindelijk een afstraffing bij de verkiezingen. Iedere coalitiepartij verloor. NSC werd zelfs weggevaagd.
Sinds de stembusgang is de vraag hoe Den Haag zich kan verlossen van de erfenis van het kabinet-Schoof. Dossiers als stikstof, woningbouw, klimaat en asielopvang zijn alleen maar complexer geworden. Ondertussen blijven de onderlinge politieke verhoudingen uiterst broos.
De twee belangrijkste winnaars van de verkiezingen, Rob Jetten (D66) en Henri Bontenbal (CDA), voerden nadrukkelijk campagne met de belofte van een terugkeer naar een fatsoenlijke, constructieve en optimistische politiek. Ze wisten dat sentiment vast te houden in de eerste periode van deze formatie, onder andere door een gezamenlijk plan te schrijven.
Tegelijkertijd zijn de politieke omgangsvormen tijdens de campagne verder verhard. De VVD wist een dreigende afstraffing van de kiezer alleen te voorkomen door een samenwerking met GroenLinks-PvdA categorisch uit te sluiten. Zo werden op de valreep nog rechtse kiezers binnengehaald die niets wilden weten van de inmiddels vertrokken linkse leider Frans Timmermans.
De electorale zet van de VVD kan blijvende implicaties hebben voor de coalitievorming in een toch al versnipperd politiek landschap. Dat blijkt nu al tijdens de formatie. Er is geen uitwijkmogelijkheid naar links meer, hoe gecompliceerd een samenwerking tussen VVD en GL-PvdA ook zou zijn geweest.
Daardoor is een partij als JA21, die voortkomt uit Forum voor Democratie, opeens de enige optie om nog tot een bijna-meerderheidskabinet te komen. Om de formatie niet helemaal in handen te leggen van Joost Eerdmans, wordt er nadrukkelijk gespeeld met het idee van een minderheidskabinet, iets wat voor de verkiezingen niemand zag zitten.
Welke precieze vorm het nieuwe kabinet ook krijgt, voor meerderheden in de Eerste Kamer zullen er akkoorden moeten komen met de oppositie. Zeker bij vastgelopen dossiers als de asielopvang en het stikstofbeleid liggen deals over rechts niet voor de hand en zal de blik onvermijdelijk richting de geëxcommuniceerde GL-PvdA gaan. Gaat die partij de VVD dan de andere wang toekeren?
Bij D66 en CDA is de hoop dat de publieke opinie uiteindelijk andere partijen in Den Haag zal dwingen om de loopgraven te verlaten. De afgelopen periode zal daarbij steeds als afschrikwekkend voorbeeld gesteld worden. Wie wil verantwoordelijk zijn voor het voortduren van ‘gezeik en geruzie’, zoals beoogd premier Rob Jetten vorige week tijdens een Kamerdebat de prestaties van het kabinet-Schoof samenvatte?
Zo moet het falen van 2025 als brandstof dienen voor het nieuwe kabinet dat nu moeizaam in de steigers wordt gezet. Mocht dat lukken, dan heeft het kabinet-Schoof toch nog iets voor elkaar gekregen.
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant