Versmade kunst Niet alle kunst valt in goede aarde. Het ballet ‘Sarcasmen’ van Hans van Manen (1981) mocht niet voor Beatrix gedanst worden wegens het toucheren van een geslachtsdeel. Of zat het anders?
Rachel Beaujean en Clint Farha in Hans van Manens dans ‘Sarcasmen’ bij het Nationale Ballet.
Dit artikel publiceerde NRC in 2022, in de serie ‘Versmade kunst’. In december 2025 overleed choreograaf Hans van Manen.
Vroeger was een groot balletgezelschap een prestigeobject voor de heersende monarch. De voorstelling moest diens macht reflecteren, en hij/zij betaalde, dus hij/zij bepaalde. Beeld of boodschap onwelgevallig: duim naar beneden! Dat die vorstelijke duim niet eens zo lang geleden nog steeds doorslaggevend kon zijn, ondervond Hans van Manen in 1982. Zijn duet Sarcasmen (1981) werd geschrapt uit het programma van de contraprestatie bij het staatsbezoek van Koningin Beatrix aan Duitsland. Van Manen was woedend.
Over de reden voor de afwijzing van Sarcasmen, het bejubelde erotische treiterduet, doen verschillende versies de ronde. In Van Manens lezing, opgetekend door Ischa Meijer in Vrij Nederland (7 februari 1987), is de koninklijke steen des aanstoots de hand van danseres Rachel Beaujean, die in een fraaie boog naar het kruis van Clint Farha beweegt en daar een stevige greep in doet, een heerlijk vilein gebaar.
Van Manens woede gold overigens vooral Rudi van Dantzig, destijds artistiek directeur van Het Nationale Ballet. Die had zich in de optiek van de choreograaf wat al te makkelijk neergelegd bij de afwijzing. Hypocriet, noemde hij zijn toenmalige baas, en als puntje bij paaltje kwam helemaal niet zo progressief als men wel dacht.
In de biografie die Eva van Schaik over Van Manen schreef, trekt Anton Gerritsen, in die tijd zakelijk directeur van Het Nationale Ballet, deze versie in twijfel. „Ik zweer met de hand op mijn hart dat niemand van de voorbereidende commissie zich toen tegen Sarcasmen uitsprak vanwege het mogelijk aanstootgevende karakter. De balletten van Hans kwamen om heel andere redenen te vervallen.” Welke dat waren, laat Gerritsen in het midden. Hij beschouwt het hele verhaal als een mythe.
Maar het hof had zich wel degelijk bemoeid met de programmering. Van Manen sprak erover tijdens een interview in Dansbulletin in 1983. Rudi van Dantzig bevestigde het veto in zowel de Volkskrant als NRC Handelsblad (beide 15 maart 1983), meende zich echter te herinneren dat het bezwaar der hofdignitarissen vooral het naakte, bezwete bovenlijf van Farha betrof. „Ik vond het waanzin”, aldus Van Dantzig in de Volkskrant. „Dat heb ik die mensen ook gezegd. Normaal zouden we ons programma niet hebben gewijzigd, maar in dit geval ging het om een voorstelling die de koningin aan de Duitsers aanbood.” Om er in NRC Handelsblad aan toe te voegen dat Farha in zíjn ballet Onder mijne voeten „een erotisch getinte pas de deux met een kleine jongen danst. Toch kozen ze voor dit laatste ballet.” Van Dantzig was meegereisd naar Duitsland, „behangen met antibomspeldjes”, vertelde hij. „Prins Claus vond het heel goed dat ik daarvoor uitkwam.” Van Manen moet wel uit zijn vel zijn gesprongen over dat (onbewuste?) trapje na – en het boterde toch al niet meer zo tussen de twee.
Was het Het Zweet of toch De Hand?
Beatrix zelf schijnt geen enkele moeite met Beaujeans gebaar te hebben gehad. Het zweet kan een voorwendsel zijn geweest. In Van Dantzigs duet waren de twee, ongetwijfeld óók zwetende, dansers namelijk nog schaarser gekleed. De genitaliën werden echter niet getoucheerd.
Hoe dan ook, de relatie tussen Van Manen en Van Dantzig werd er niet beter op. Drie jaar later trok de eerste met veel lawaai de deur van het splinternieuwe Muziektheater achter zich dicht, om bij het Nederlands Dans Theater binnen te wandelen. In 2005 legde hij die weg in omgekeerde richting af.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC