Oorlogen Twee grote oorlogen domineerden dit jaar. De Palestijns-Oekraïense Rita Adel voelt zich nauw betrokken bij beide, maar merkt dat wederzijdse solidariteit onder Oekraïners en Palestijnen vaak ontbreekt. „In de Arabische wereld verliest Oekraïne de informatieoorlog.”
Rita Adel
Jaren geleden liep Rita Adel met haar broer door de straten van Haifa, een havenstad ten noorden van Tel Aviv. Het was een van hun eerste bezoeken aan het gebied, ze stelden zich voor hoe hun leven eruit gezien zou hebben als hun familie niet uit Palestina was verdreven. Terwijl ze Russisch met elkaar spraken, werden ze op straat aangesproken door een nieuwsgierige voorbijganger. „Waar komen jullie vandaan?” „We komen hier vandaan, we zijn Palestijnen”, antwoordden ze. „Waarom spreken jullie Russisch?” „Omdat we Oekraïners zijn.” „Maar, waarom spreken jullie dan Russisch?” „Omdat we Oekraïners zijn en in Oekraïne spreken we Oekraïens, maar eh, ook Russisch. Wij komen hier vandaan én we zijn Oekraïners. En Jordaniërs.”
Zelf vond Adel haar afkomst in die tijd helemaal niet zo complex. Ze groeide op in Oekraïne, waar de familie van haar moeder vandaan komt, met een Palestijnse vader die was geboren in Jordanië. „Maar in Oekraïne voelde ik me vaak meer Arabisch dan Palestijns. Oekraïners zien niet zoveel verschil tussen Palestina, Jordanië of Libanon”, lacht ze.
Vanuit de Jordaanse hoofdstad Amman, waar ze sinds 2003 woont, vertelt ze via een videoverbinding over het afgelopen jaar. Dat viel haar zwaar. Ze werkt als analist voor humanitaire ngo’s, maar door het afschaffen van USAID door de regering-Trump raakte ze veel opdrachtgevers kwijt.
Het was ook het jaar waarin er meer burgerslachtoffers bij luchtaanvallen vielen dan ooit in Oekraïne, waar veel van haar familie woont, die ze dit jaar twee keer ging opzoeken. Ze hebben nog steeds een flat in Kyiv. En natuurlijk was er het aanhoudende geweld en leed in Palestina, waar nog altijd verre familie van haar woont, en waar in Oekraïne weinig begrip voor is. Tijdens ons gesprek wisselt de betekenis van het woord ‘wij’ voortdurend. Dan weer ‘wij, Oekraïners’, dan weer ‘wij Palestijnen’, of ‘wij Arabieren’.
Maar voor ze meer vertelt over hoe moeilijk het is om aan beide zijden van haar wereld steun te krijgen voor de strijd van de ander, legt ze eerst uit hoe ze aan deze specifieke afkomst komt.
„Mijn vaders familie is in 1948 verdreven uit hun woningen, eerst naar Bethlehem, en in 1967 naar Jordanië. Daar werd in een vluchtelingenkamp mijn vader geboren. In die tijd had de Sovjet-Unie onderwijsprogramma’s om studenten uit het mondiale Zuiden naar de USSR te halen, als vorm van soft power. Dit was een uitkomst voor Arabische families die geen geld hadden hun kinderen naar dure universiteiten in de VS of het VK te sturen. En het trok veel slimme studenten aan, omdat je hoge cijfers moest halen om binnen te komen. Zo ook mijn vader, die net als twee van zijn broers naar Oekraïne ging, waar hij mijn moeder ontmoette.”
Rita Adel
Nog altijd zie je de effecten van dit beleid in de Arabische wereld, waar je vaak vrouwen uit de voormalige Sovjet-Unie vindt. En Rusland blijft tot op de dag van vandaag studiebeurzen uitdelen, in Jordanië alleen dit jaar al 1.500. „Dus mijn Arabisch-Oekraïense afkomst is eigenlijk niet zo uniek.”
En ingewikkeld was het ook nooit. Tot 2022.
„Vlak na de Russische invasie kreeg ik nog veel steun van mijn vrienden in de Arabische wereld en uit Jordanië. Maar dat veranderde toen de internationale media zich ermee gingen bemoeien.” De manier waarop er in westerse media over Oekraïners werd geschreven en gepraat, viel niet goed in haar omgeving. „Er werd steeds benadrukt dat Oekraïners het recht hebben om zich te verzetten tegen bezetting. En toen zeiden mijn Palestijnse vrienden, in koor met zowat alle Arabieren op aarde: ‘Wij hebben ook het recht om tegen de bezetting te vechten, maar ons noemen jullie terroristen.’ Toen voelde ik al dat de steun voor Oekraïne problematischer werd. En het werd alleen maar erger. Herinner je je die man nog die zei dat Oekraïners op ons lijken, dat ze blank zijn, blauwe ogen hebben en Netflix-accounts, dus dat we ze moeten binnenlaten?”
Ze doelt op een stuk in The Telegraph van de Britse politicus Daniel Hannan. Hij schreef over de Oekraïners: „Ze lijken zo op ons. Dat maakt het zo schokkend. Oekraïne is een Europees land. De mensen kijken Netflix, hebben Instagram-accounts, stemmen in vrije verkiezingen en lezen ongecensureerde kranten. Oorlog is niet langer iets dat alleen arme en afgelegen bevolkingsgroepen treft.”
Hij was niet de enige die uitdrukking gaf aan dit sentiment. Tijdens een uitzending van CBS News verklaarde Charlie D’Agata, senior buitenlandcorrespondent, dat Oekraïne „met alle respect, geen land is zoals Irak of Afghanistan, waar al decennialang conflicten woeden. [Kyiv] is een relatief beschaafde, relatief Europese – ik moet die woorden ook zorgvuldig kiezen – stad, waar je zoiets niet zou verwachten of hopen dat het zou gebeuren”.
Al dat soort uitspraken waren in de Arabische wereld „enorm schadelijk voor de solidariteit met Oekraïne”. En toen brak in 2023 na de aanval van Hamas de oorlog in Gaza uit. In Oekraïne betuigde men massaal steun aan Israël, wat Adel vervreemdde van de mensen daar, en in Jordanië werd het er ook niet makkelijker op.
„Iedereen in de Arabische wereld zag hoe anders de Westerse media over de Palestijnse slachtoffers schreven dan over de Oekraïense. Door die dubbele moraal ervoer ik hier veel druk. Het was heel onaangenaam.”
„Die is er. Al-Jazeera doet het nog best goed, zij nemen in ieder geval het perspectief van de Oekraïners mee, wat al veel beter is dan veel andere Arabische media. Maar in de Arabische wereld als geheel verliest Oekraïne de informatieoorlog. Mensen kijken naar het propagandakanaal RT uit Rusland. Ze gaan naar evenementen die de Russische cultuur promoten. Ik heb heel vaak gehoord: ‘het heeft niets te maken met Oekraïners als mensen, maar we zijn om politieke redenen voor Rusland.’”
Rita Adel: „In de Arabische wereld zijn de mensen de Amerikaanse invloedspuugzat.”
„Omdat we generaties lang trauma’s hebben opgelopen door het westerse imperialisme. In de Arabische wereld zijn de mensen de Amerikaanse invloed spuugzat. Voor mensen die getraumatiseerd zijn door de oorlog in Irak, door de NAVO of waar de NAVO voor staat, is het natuurlijk veel gemakkelijker om het Russische verhaal te geloven. En als het niet uit liefde voor Rusland is, dan is het wel: de vijand van mijn vijand is mijn vriend. Hetzelfde mechanisme geldt voor de Oekraïense steun voor Israël.”
„Oekraïne denkt: Amerika geeft ons wapens, dus dat zijn de good guys en Amerika steunt Israël, dus wij ook. Daarbij leeft er sinds de Russische invasie in Oekraïne sterk de wens – helaas – om bij Europa te horen, en de Westerse wereld. Daar passen de Palestijnen niet bij. Israël wel, dat doet zelfs mee aan aan het Eurovisie Songfestival. Ik gaf in Oekraïne een lezing over de positie van vrouwen in de Arabische wereld, toen iemand uit het publiek zei: ‘Waarom zouden we Palestina steunen? Wij zijn Europeanen, en de Israëlische manier van leven lijkt op onze levensstijl’.
„Daarnaast speelt in Oekraïne racisme een rol. En er is een sterke culturele verbondenheid met Israël. Heel veel Oekraïners die zich als Joods identificeerden zijn in Palestina gaan wonen. Toen ik het gebied bezocht dat nu Israël is, kon dat vanwege mijn Oekraïense paspoort.” Vooral na de val van de Sovjet-Unie trokken veel Joodse Oekraïners naar Israël, tussen 1989 en 2001 bijna 300.000. Na de Russische invasie van 2022 was er een nieuwe migratiepiek, met meer dan 15.000 Joodse Oekraïners die zich in Israël hervestigden.
„Ik ben in allebei de werelden vriendschappen kwijtgeraakt. Ik kan geen vrienden zijn met iemand die Israël steunt, en ik kan geen vrienden zijn met iemand die Rusland steunt. Deze oorlogen zijn te persoonlijk voor me. Ik heb deze strijd niet gekozen, maar het is wat het is, dus ik probeer mijn stem te laten horen.
„In Oekraïne heb ik gelukkig mensen ontmoet die opkomen voor de Palestijnse zaak. We hebben veel dingen samen georganiseerd, en deze zomer heeft een aantal activisten in Kyiv geprotesteerd voor Palestina, wat nieuw is voor Oekraïne. Maar de reacties waren heftig. Toen ik een protest aankondigde op X kreeg ik zoveel racistisch gescheld over me heen dat ik de post uiteindelijk moest verwijderen. In mijn jeugd in Oekraïne heb ik nooit te maken gehad met racisme dus het was nogal een wake-upcall.
„Oekraïne wil heel graag deel uitmaken van de ‘beschaafde wereld’, zonder na te denken over de complexiteit van wat beschaafd is en wat onbeschaafd. En natuurlijk zijn ze in de Arabische wereld beledigd als ze dat horen. ‘Oh, zien ze ons niet als beschaafd? Prima, dan willen wij daar ook helemaal niet bij horen.’ Daar speelt Rusland weer handig op in.”
„Absoluut. Oekraïners moeten zich realiseren dat dat discours hen in dit tijdsgewricht niet gaat helpen. Het is geen effectieve strategie om sympathie voor onszelf te kweken.
„Aan de andere kant begrijpen veel mensen in de Arabische wereld weer niet hoe zwaar het dagelijks leven van Oekraïners is, hoe vaak ze zonder stroom zitten, hoe laag de salarissen er zijn. In de Arabische wereld gaat het vaak over westers privilege, maar ze begrijpen niet dat veel Oekraïners helemaal niet alle privileges hebben die zij denken.”
„Geografisch gezien niet, maar qua ervaring wel. Vooral vanwege de manier waarop we worden uitgebuit om onze grondstoffen. Toen Trump dit jaar aantrad, was dat het eerste wat hij zei: ik neem jullie mineralen, jongens! Wij zijn een van die landen die rijk zijn aan natuurlijke bronnen, maar met een zeer arme bevolking.”
„Er zijn zoveel overeenkomsten. Echt. Laten we honger als voorbeeld nemen. Voor mij persoonlijk waren dit jaar de beelden van hongerige kinderen in Gaza het moeilijkst om aan te zien, misschien wel omdat ik als Oekraïense op dna-niveau erg bang ben voor alles wat met honger te maken heeft. Voor mijn Oekraïense vrienden die achter de Palestijnen staan, was dat ook een van de eerste dingen die ze zeiden: ‘Oekraïne heeft óók dat soort honger meegemaakt, dus juist als Oekraïners steunen we Palestijnen.’”
Ze verwijst naar de Holodomor: de door de Stalin gecreëerde hongersnood in 1932 en 1933. Op het Oekraïense platteland kwamen destijds tussen de 2,5 en 7,5 miljoen mensen om het leven. In 2023 erkende Nederland de Holodomor officieel als genocide. De overgrootmoeder van Rita overleefde die tijd op het platteland, en als kind zag Rita de grote stress die er in haar dorp was over voedsel, dat zoveel mogelijk werd opgespaard. Je moest op het ergste voorbereid zijn. Pas toen ze later in het buitenland kwam, merkte ze dat dat in welvarender landen zonder hongertrauma helemaal de norm niet was.
„Oekraïners en Palestijnen weten allebei hoe het is als er iemand van buiten komt en je land probeert in te nemen. En neem zoiets als de Absentee Property Law: de Wet betreffende de Eigendommen van Afwezigen. Een wet in Israël uit 1950, die werd toegepast op Palestijnen die in 1944 en 1948 verdreven waren. Wie zijn huis had verlaten, werd als afwezig beschouwd en dus kon de Israëlische staat dat huis confisqueren.
„Eenzelfde soort afwezigheidswet is nu van kracht in de door Rusland bezette gebieden. Als je een tijd je rekeningen niet betaalt, dan beschouwt Rusland je als afwezig, en wordt je appartement of huis eigendom van de Russische staat. Dus je ziet: bezetting is bezetting, ongeacht de context.
Rita Adel: „Deze oorlogen zijn te persoonlijk voor me.”
„En zelfs cultureel gezien denk ik dat Palestijnen en Oekraïners niet erg van elkaar verschillen. Al die gemengde huwelijken kwamen niet uit de lucht vallen. We hebben allebei een sterke familiecultuur. We houden ervan om samen te komen rond eten. We vinden het belangrijk wat onze buren over ons zeggen. We houden ervan om te pronken met onze spullen. In het Westen maken ze grapjes dat niemand gelooft dat Oekraïense vluchtelingen een zwaar leven hebben, want we zien er altijd zo goed uit. Hetzelfde geldt voor de Arabische cultuur: je gaat niet in je pyjama de deur uit, een Arabische vrouw probeert er altijd op haar best uit te zien. Dit klinkt misschien als een oppervlakkige overlap, maar het laat zien dat we uiteindelijk niet zo anders zijn.”
„De beelden van brandende tenten in Gaza met mensen erin. Een foto van een kind waarvan het hoofd volledig was weggeblazen. Ik herinner me een moment dat ik plotseling mijn vader overstuur uit de woonkamer hoorde schreeuwen. Het was om een van de journalisten van Al Jazeera, die was vermoord in Gaza.
„Ik denk aan het beeld van een Oekraïens echtpaar, dat op de grond zat naast hun appartement dat geraakt was door een Russische raket of drone. Hun tienerzoon lag ergens onder de brokstukken, ze wisten een paar uur lang niet of hij nog leefde. Uiteindelijk werd hij dood onder het puin vandaan gedragen. Ik herinner me vooral het beeld van de huilende vader.
„Maar er is niet één specifiek moment dat al het leed omvat. Ik heb het hele jaar het gevoel dat het van kwaad tot erger gaat. Voortdurend. De oorlog in Oekraïne is al van voor 2022. De bezetting van Palestina is ook niet nieuw, en al is er nu een staakt-het-vuren, het geweld in de Westelijke Jordaanoever gaat door. De ellende is niet nieuw, maar nieuw is wel dat ik dit jaar heb moeten leren dat ik ook gewoon mijn leven moet leiden terwijl de situatie verschrikkelijk is.”
„Ja. Het was een heel moeilijk jaar, omdat ik moest accepteren dat het geweld in zowel Oekraïne als Palestina volkomen genormaliseerd is. Als ik elke keer dat er daar iemand stierf een bericht zou plaatsen, zou dat een fulltime baan zijn. Maar voor de rest van de wereld is er vooral de druk om door te gaan met je leven. Je opent Instagram, je ziet al die gruweldaden en dan moet je naar je werk.
„Natuurlijk vind ik het nog steeds belangrijk om mensen bewust te maken van allebei de situaties. Maar ik zie dat op het hoogste politieke niveau er ook na enorme demonstraties niets verandert. Dus voor mij was 2025 het jaar waarin ik besefte dat ik geacht word door te gaan met mijn leven terwijl er mensen vermoord worden. Met een gevoel van wanhoop, waar ik maar aan moet wennen.”
„Je hebt vrede, en je hebt gerechtigheid. Dat zijn verschillende dingen. Ik snap dat in deze wereld gerechtigheid niet altijd een optie is, en vechten is ook niet altijd een optie. Ik vind niet dat ik veel recht heb op een mening over een vredesakkoord: ons huis in Kyiv staat nog steeds overeind, ik heb geen familieleden die in deze oorlogen zijn omgekomen – nog niet in ieder geval. Mijn neef vecht aan het front. Dus ik laat het aan de mensen die daadwerkelijk ter plaatse zijn om te bepalen wat vrede voor hen betekent. Maar ik weet dat welke vrede de Palestijnen of Oekraïners ook zullen krijgen, deze niet rechtvaardig zal zijn. Dus hoopvol over de toekomst ben ik zeker niet.”
Rita Adel (1989, Poltava, Oekraïne) is een analist en onderzoeker, gespecialiseerd in conflictanalyse, ontwikkelingspolitiek en humanitaire zaken. Ze groeide op in Oekraïne, is zowel Palestijns als Oekraïens, en woont sinds 2003 in Jordanië. Daar haalde ze haar master Development Studies. Naast haar formele werkzaamheden is activist, met name om het wederzijds begrip tussen Oekraïne en de Arabische wereld te bevorderen sinds het begin van de grootschalige oorlog in Oekraïne.
Rita Adel
Source: NRC