Het Europees Hof van Justitie heeft in twee afzonderlijke zaken geoordeeld dat Frontex verantwoordelijk kan worden gehouden voor zogeheten pushbacks – óók wanneer de EU-grensbewakingsdienst slechts getuige is van zo’n illegale uitzetting door landen als Griekenland en Bulgarije.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over het Middellandse Zeegebied en migratie.
Een ‘baanbrekende uitspraak’, vindt hulporganisatie VluchtelingenWerk, die benadrukt dat asielzoekers aan de Europese buitengrenzen voortdurend te maken krijgen met pushbacks. ‘Frontex vormt de ‘ogen en oren’ van de Europese Unie, en speelt een cruciale rol in het bewaken van mensenrechten’, aldus VluchtelingenWerk.
De twee zaken waarover de Grote Kamer van het EU-Hof in Luxemburg donderdag een besluit nam, spelen zich allebei af in Griekenland. De eerste zaak betreft een Syrisch gezin dat daar in 2016 aankwam en direct asiel aanvroeg. Na elf dagen werden de twee ouders met hun vier jonge kinderen echter uitgezet naar Turkije, in een gezamenlijke operatie van de Griekse autoriteiten en Frontex.
Het gezin zegt dat zijn rechten daarbij zijn geschonden en eist een schadevergoeding. De zes werden immers uitgezet zonder dat ze de kans kregen de asielprocedure te doorlopen. Evenmin lag er een officieel uitzettingsbesluit.
Een lagere EU-rechter wees het verzoek om schadevergoeding af, omdat de verantwoordelijkheid voor terugkeerbesluiten bij de lidstaten zou liggen. Het Hof besluit nu dat Frontex verplicht is de grondrechten van mensen zelf te garanderen. Dat betekent dat de EU-dienst moet nagaan of mensen de kans hebben gekregen asiel aan te vragen en op een juiste manier worden uitgezet. De lagere EU-rechter moet het verzoek van het gezin opnieuw in behandeling nemen.
De tweede zaak die het EU-Hof behandelde gaat ook over een Syrische vluchteling, Alaa Hamoudi. Hij landde in 2020 samen met 21 anderen op het Griekse eiland Samos. Volgens zijn eigen getuigenis dook direct na aankomst de Griekse politie op en namen de agenten de mobiele telefoons van de groep in beslag. Toen moesten ze in een reddingsbootje stappen en werden ze terug naar de Turkse wateren gesleept. Daar dreven ze 17 uur lang rond, voordat de Turkse kustwacht hen te hulp kwam.
Hamoudi zegt dat een Frontex-vliegtuig tweemaal over de hoofden van de vluchtelingen vloog. ‘Ik bevond me tussen leven en dood’, zei de Syriër tegen het Amerikaanse persbureau AP. ‘Dat is de reden dat ik Frontex heb aangeklaagd.’ Ook in dit geval koos de hoogste EU-rechter de kant van de vluchteling en maakte een eerder vonnis ongedaan.
De advocaten van Hamoudi spreken van een ‘historisch’ besluit. Een van hen, Iftach Cohen, zei tegen AP dat Hamoudi’s ‘moed en vermetelheid’ ten goede kunnen komen aan duizenden andere migranten die het slachtoffer zijn van een pushback. ‘Hopelijk komt de straffeloosheid van Frontex hiermee ten einde’, merkte hij op.
‘Bij elkaar opgeteld laten deze zaken zien dat Frontex zélf verantwoordelijk is om de mensenrechten te garanderen, en dat die verantwoordelijkheid dus niet alleen bij de lidstaten ligt’, zegt mensenrechtenadvocaat Marieke van Eik van Prakken d'Oliveira, die het Syrische gezin vertegenwoordigt dat in 2016 werd uitgezet.
De uitspraken van donderdag zijn des te belangrijker, zegt Van Eik, omdat de rol van Frontex steeds groter wordt. Het aantal Frontex-agenten stijgt ieder jaar – en de terugkeer van migranten is voor hen een belangrijke taak. In 2024 was Frontex betrokken bij de uitzetting van 56.263 mensen.
In de toekomst zullen er waarschijnlijk nog veel meer terugkeervluchten plaatsvinden. De EU-lidstaten en het Europees parlement werden het donderdag namelijk ook eens over een bredere definitie van ‘veilige derde landen’.
Als asielzoekers door zo’n ‘veilig’ land zijn gereisd voordat ze in de EU aankwamen, kunnen ze straks weer daarnaartoe worden gestuurd – ook als ze er niet vandaan komen en er nooit langere tijd hebben verbleven. Dat geldt eveneens wanneer een EU-land een akkoord sluit met zo’n land over de behandeling van asielverzoeken.
Door de uitspraken van het Hof komt nu vast te staan dat Frontex per persoon moet controleren of een uitzetting volgens de regels gebeurt. ‘De vonnissen van donderdag maken duidelijk dat rechtbanken streng toezicht verwachten als Frontex betrokken is en dat grondrechten serieus moeten worden genomen’, erkende het grensagentschap donderdag tegenover persbureau AP.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant