Hulpverlening Mensen in nood moet je helpen, vindt huisarts Shakib Sana. Of ze nu in Gaza wonen of in Rotterdam Delfshaven. „Een groep mensen in gevaar niet helpen, is uitdrukkelijk niet neutraal zijn.”.”
Shakib Sana
‘Jud Awad is overleden. Ik weet niet wat ik moet voelen.”
Het is woensdagavond 27 augustus, iets na 20.00 uur, als huisarts Shakib Sana (46) dat appt. Wekenlang probeerde hij de peuter uit Gaza geëvacueerd te krijgen naar Nederland, omdat ze aan een vorm van leukemie leed. Die is goed te behandelen – maar niet in het door Israël kapotgebombardeerde Gaza. Er zat eindelijk beweging in het proces: een route via Luxemburg was wellicht wel mogelijk. En toen kwam het bericht van haar dood.
„Dat is de realiteit voor artsen die zich bezighouden met medische evacuaties: eindelijk groen licht, maar dan is het te laat”, zegt hij een maand later, in de auto onderweg naar Brussel. Daar demonstreerden op maandag 22 september honderden zorgverleners tegen de schending van ‘medische neutraliteit wereldwijd’. Onder meer in Gaza, waar zorginstellingen het doelwit zijn van Israëlische aanvallen. Niet in opstand komen tegen de situatie in Gaza druist in tegen medische neutraliteit, volgens Sana, die mede-initiatiefnemer is. „Een groep mensen in gevaar uitdrukkelijk niet helpen, is uitdrukkelijk niet neutraal zijn.”
Zijn rol in het protest is tekenend voor Sana en voor zijn loopbaan: die staat in het teken van maatschappelijke betrokkenheid. Tijdens de coronacrisis stond hij met collega’s, geneeskundestudenten en anderen op de markt in Rotterdam om mensen met ‘minder toegang tot de zorg’ – bijvoorbeeld vanwege taal- of cultuurbarrières – te informeren en te vaccineren. Met internist Robin Peters begon hij de ‘Twijfeltelefoon’, voor mensen die twijfelden over een coronavaccinatie. Op TikTok maakt hij voorlichtingsfilmpjes om medische desinformatie te ontkrachten. Hij geeft ouderen met een migratieachtergrond in buurthuizen voorlichting over specifieke gezondheidskwalen.
Waar komt die sociale gedrevenheid vandaan? Hoe verdeelt hij zijn tijd tussen dat ‘activisme’ – en is het dat wel? – en zijn rollen als arts, promotieonderzoeker én ouder van drie jonge kinderen? En wordt hij nooit cynisch, of moegestreden? NRC onderhield de tweede helft van het jaar geregeld contact met Sana.
Johan Cruijff zei: „Je gaat het pas zien als je het doorhebt.” En zo ging het ook met hem, zegt Sana in zijn spreekkamer in Gezondheidscentrum M3 in Leerdam. Samen met zijn vrouw, ook huisarts, houdt hij hier praktijk. De kamer is wit en licht. Op zijn bureau liggen een bloeddrukmeter en stethoscoop.
Tweedeling in de zorg houdt hem al bezig sinds hij als jonge arts tijdens zijn coschappen ‘sociale geneeskunde’ werd ingedeeld bij de forensische artsen in Rotterdam (FARR). Een groot onderdeel van het werk was arrestantenzorg bij politiebureau Doelwater in het centrum. Mensen, vaak mannen, die waren opgepakt voor wildplassen, dealen, diefstal. Vaak verslaafd, met verwaarloosde wonden, diabetes. Altijd veel problemen. „Het had hen niet meegezeten in het leven, of ze hadden zelf een verkeerde afslag genomen.”
Huisarts Shakib Sana in zijn praktijk in Leerdam
Nu ziet hij het dagelijks in zijn spreekkamer. Patiënten met een goede opleiding, een prettig huis en zonder financiële stress hebben meer en vooral meer gezonde levensjaren dan lager opgeleiden met weinig geld, schulden en een tochtig huis. „Het verschil in gezonde levensjaren is 21 jaar! Die mannen halen soms niet eens hun pensioen, terwijl de gemiddelde levensverwachting voor mannen boven de tachtig jaar is. Die verjaardagsstoel die voor altijd leeg blijft. Onnodig. Onverteerbaar.”
Hij vertelt over twee echtparen op leeftijd die recentelijk zijn spreekuur bezochten. De man van het eerste echtpaar had twee keer gordelroos gehad, een ziekte die meestal pijnlijke blaasjes veroorzaakt, vaak op de romp of in het gelaat. De ziekte kán als complicatie ook zenuwpijn veroorzaken. Het tweede echtpaar had de ziekte niet gehad. Sana raadde beide echtparen een gordelroosvaccinatie aan, die momenteel niet door de overheid wordt vergoed. Kosten: zo’n 400 euro per persoon. Het tweede echtpaar besloot dat meteen te doen. Het eerste echtpaar zei: „Maar dokter, van 800 euro moeten we een maand leven.” Ze hoopten dan maar op een mild verloop van de ziekte.
Hij gaat verder over een man met versleten knieën, door jarenlang zwaar werk. Fysiotherapie zou kunnen helpen, maar wordt niet vergoed. Hij wilde graag naar de orthopeed, want die wordt wel vergoed. „Ik weet dat die orthopeed niet veel kan doen aan een versleten knie, aan een operatie was hij nog niet toe. Maar je wíl wel iets voor hem doen.”
Zo heeft hij honderden voorbeelden. Armoede is een determinant voor een slechte gezondheid, zegt hij. Dat patroon zag hij al snel, maar oplossen kan hij het niet. Wel probeert hij patiënten die dat nodig hebben, meer te bieden. De ene diabetespatiënt weet dat overgewicht en ongezonde leefstijl de ziekte verergeren, de ander niet. „In het eerste geval verloopt zo’n gesprek makkelijker. Je kunt doorverwijzen naar hulp om gezonder te gaan leven. Een diabetespatiënt die denkt dat er niets tegen te doen is omdat er een orgaan stuk is, moet je veel meer uitleggen.”
Op veel plekken kunnen huisartsen nu vijftien minuten de tijd nemen per patiënt, in plaats van tien minuten. Dat is nog steeds kort, vindt Sana, maar het schept ruimte als je er creatief mee omgaat. Sommige patiënten hebben zich al ingelezen op thuisarts.nl bijvoorbeeld. „Met hen kom je sneller tot de kern dan met de patiënt die het lastig vindt de pijn te verwoorden en enkel zegt: dokter, ik heb buikpijn. Stekende pijn? Doffe pijn? Je wil uitzoeken waar de pijn vandaan komt en niet alleen een symptoom bestrijden. Daar moet je tijd voor nemen.”
Die laagdrempelige zorg nam een hoge vlucht in coronatijd. Ouderen met een migratieachtergrond lieten zich vaak niet vaccineren, ze werden bang gemaakt door een buurvrouw, een zoon, een bericht op Facebook dat eindeloos werd gedeeld. Sana besloot met een aantal collega’s op zaterdag in witte jassen de markt op te gaan. „Ik zag dat deze mensen juist een hoger risico liepen om ernstig ziek te worden door het virus. We wilden dat graag voorkomen.”
Hij kon veel argwaan en angst wegnemen. Tegen een man die van zijn zoon had begrepen dat het vaccin niet samenging met de medicijnen die hij gebruikte, zei Sana: „Maar meneer, als u ziek bent, dan gaat u toch naar de dokter. Niet naar uw zoon.” Hij keek het na: de medicijnen vormden geen belemmering voor het vaccin.
Soms moet je mensen ook helpen om iets níet te doen, zegt hij in zijn spreekkamer. Zo maakten hij en collega’s zich hard voor een verbod op de verkoop van rookwaren in supermarkten. Dat is sinds 2024 inderdaad verboden. „Tabaksverkopers zijn slim. Het liefst zitten ze met zoveel mogelijk verkooppunten in achterstandswijken. Vooral de jongeren daar zijn kwetsbaar omdat de verleiding nog groter is als het zo makkelijk te verkrijgen is.”
Natuurlijk hebben mensen een eigen verantwoordelijkheid, vindt Sana. Hij zegt nooit: ‘u moet stoppen met roken’. Hij zegt wel: ‘áls u wil stoppen, kunnen we u erbij helpen’. Maar, zegt hij, je mag als overheid best helpen om de juiste beslissing te nemen. Maak een pakje sigaretten 40 euro. „Je kan veel doen. En nee, dat is geen betutteling.”
Net als de vape. Begin niet over ‘dat moet in Europees verband’. „Nee, gewoon verbieden voor kinderen. Als je dertien of veertien bent, overzie je de gevolgen niet. Het is ongelooflijk ongezond en vaak een opstapje naar roken. Je kan kinderen niet verwijten dat ze verslaafd raken aan zo’n verslavend product. Ondertussen kweken we de patiënten van de toekomst.”
Wat laat je aan het einde van de rit achter? Die vraag houdt Sana in het dagelijks leven bezig, en staat ook centraal in zijn promotieonderzoek aan het Erasmus MC in Rotterdam. Dat gaat over die periode tijdens corona dat hij in doktersjas op de markt stond.
„Dat was één punt in de tijd. Met wetenschap kun je de impact daarvan blijvend maken. Want je kunt laten zien: ik paste deze methode toe en dit waren redenen voor mensen om zich daar op dat moment wel of niet te laten vaccineren. Je kan daar zelf allerlei redenen voor bedenken, maar pas als je het onderzocht hebt, weet je het zeker. En als er onderzoek is, kan zoiets beleid worden.”
Hoe kwam hij zelf als geneeskundestudent eigenlijk terecht in de collegebanken van het Erasmus MC?
Sana wordt geboren in Afghanistan en vlucht in 1996, vlak voor zijn zeventiende verjaardag, met zijn ouders naar Nederland. „In die tijd keek ik naar Flying Doctors. Ik dacht: ik word ook dokter, en dan vlieg ik naar mijn land van herkomst. Want die rijkdom die we hier hebben, ook in de gezondheidszorg, die heb je daar niet.” In een halfjaar leert hij Nederlands, waarna hij begint op het vwo en twee jaar later geneeskunde gaat studeren. „Het was nogal een rollercoaster.”
Shakib Sana
Tijdens zijn studie geneeskunde publiceert hij ook nog een boek: Zij, mijn moeder mijn land. Het gaat over een jonge man die uit Afghanistan naar Nederland vlucht, zijn thuisland mist en zich probeert aan te passen aan een nieuwe omgeving. In het Nederlands, om Nederlanders te bereiken. „Ik wil hen graag duidelijk maken dat asielzoekers hier niet komen voor geluk of geld”, zei hij daar destijds over in het Rotterdams Dagblad. „In die zin is er weinig veranderd”, zegt hij nu. „Dat moet je mensen nog steeds uitleggen.”
Tijdens zijn coschappen bij de arrestantenzorg draait hij vaak nachtdiensten. ’s Nachts is het rustig, dus voert hij gesprekken met mensen – vaak daklozen. „Mensen die het ooit wel op de rit hadden, maar een baan verloren, verslaafd raakten, of om andere redenen in een negatieve spiraal terechtkwamen.” Daar begint bij hem het besef: „Nederland ziet er van de buitenkant best homogeen uit, maar er zijn heel grote klassenverschillen.”
Dat besef blijkt een voorbode voor de rest van zijn loopbaan – buiten én binnen de universiteit. Binnen geniet hij niet altijd steun van collega’s voor zijn acties, zoals het protest voor medische neutraliteit in Brussel. Althans, in wisselende mate. „Vijftig tinten steun, noem ik dat. Bij de koffieautomaat hoor ik altijd dat het zo goed is wat ik doe. Sommigen zeggen: ik steun je en ik ga naast je op dat podium staan. Anderen zeggen: ik steun je, maar dat kan ik niet hardop zeggen. Of: ik steun je, en ik wil dat best tegen mensen zeggen, maar ik kan mijn naam niet aan een actie verbinden.”
Het Erasmus MC deelde het protest in Brussel wel via de interne kanalen, net als artsenorganisatie KNMG. Maar ze wilden de actie niet publiekelijk steunen. In een reactie zegt Erasmus MC „een neutrale positie” in te nemen ten aanzien van geopolitieke conflicten. Dat is een oneigenlijk argument, volgens Sana.
„Ik word weleens heel boos van dat soort uitspraken over neutraliteit, maar Shakib niet”, zegt zijn collega Adam Anas (40) in Brussel. „Hij blíjft het gewoon proberen. Blíjft de mensen bellen. Afgelopen vrijdag [vlak voor het protest op maandag] deed hij ondanks alle afwijzingen nog een laatste poging. Shakib zegt altijd: verwijten heeft geen zin, want dan krijg je de ander een volgende keer zeker niet mee. Dat vind ik bewonderenswaardig.”
Is hij een activistische arts? „Dokters zijn in principe pragmatisch, en dat is dit eigenlijk ook”, zegt Sana. „We observeren, analyseren en zoeken naar oplossingen om patiënten de beste zorg te geven én de volksgezondheid te bevorderen. In Gaza zijn 36 ziekenhuizen getroffen door aanvallen. Gaza hééft 36 ziekenhuizen. De totale zorg van een gebied is vernietigd. Is het dan activistisch om ons als artsen daarover uit te spreken, of is het gewoon onze taak als hoeders van de algehele volksgezondheid?”
Sana is een lastig man om te pakken te krijgen. Bel je hem op, dan is hij bijna altijd druk. De kinderen naar school brengen, dan zijn spreekuur, dan door naar de universiteit. Op ‘zijn dagen’ tussendoor de kinderen naar paardrijles of zwemles brengen. En ’s avonds nog voorlichting geven in het Turkse buurthuis. Het is veel, geeft hij toe, en de sociale nevenactiviteiten – zoals de voorlichting die hij geeft en protestacties – zijn onbetaald. „Maar deze tijd vraagt erom extra hard te lopen. We staan op een belangrijk punt in de geschiedenis.”
Als hij weekenddiensten moet draaien, probeert hij die zoveel mogelijk ’s nachts te doen zodat hij overdag thuis is. „En ik ben altijd op tijd thuis om de kinderen naar bed te brengen.” Dat is makkelijker sinds hij en zijn vrouw in Leerdam werken. „Eerst had ik mijn praktijk in Rotterdam, toen zag ik de kinderen soms maar tien minuten.”
In Afghanistan zijn zijn kinderen nog niet geweest. Dat willen ze wel graag. „Maar dat is nu moeilijk. Zij kennen het Afghanistan van mijn verhalen. Ik probeer ze ook te vertellen dat dat niet het Afghanistan van nu is.” Zijn kinderen zijn net zo betrokken als hij, zegt hij. „Ze zamelen flesjes in op straat en het statiegeld doneren ze dan aan een actie. Zo hebben ze 47 euro kunnen geven aan Afghanistan na de aardbeving, 24 euro aan Marokko, 30 euro aan Gaza.”
Op de gevel van de Centrale Bibliotheek van Rotterdam staat: Heel de aarde is je vaderland. Het is een uitspraak van Desiderius Erasmus, naamgever van het universitair medisch centrum waar Sana onderzoek doet. „Zo zie ik dat ook”, zegt hij vanuit de auto, na afloop van het protest in Brussel. „Vooral voor zorgverleners bestaan grenzen niet: onze eed verplicht ons voor iedereen te zorgen.”
Na de aardbeving in Turkije in 2023 stapte Sana met een aantal collega’s en zijn echtgenote in het vliegtuig om te helpen. Dat was een „ijkpunt in zijn carrière”, zegt hij. Daarna is hij zijn rol als zorgverlener meer op „internationaal niveau” gaan bekijken. Na Turkije zette hij zich in voor door aardbevingen getroffen gebieden in Marokko en Afghanistan, nu zet hij zich in voor Gaza. Daar wilde hij naartoe, maar terwijl hij dat probeerde te regelen ging de grens dicht.
De praktijk van Shakib Sana
Op de terugweg in de auto vanuit Brussel haalt hij een zakje met boterhammen uit zijn jaszak. „Vind je het goed als ik die even opeet? Ik had ze vanochtend in mijn zak gestoken en daar zijn ze gebleven.”
Hij bekommert zich om zaken waar politici zich om zouden moeten bekommeren, zegt hij zelf. „Maar de politiek houdt zich afzijdig óf debatteert over zaken die onze omgang met elkaar onder druk zetten.” Hij doelt op het debat afgelopen jaar rondom de strafbaarstelling van mensen zonder papieren, en van mensen die hen helpen.
Het staat allemaal met elkaar in verband, vindt Sana. „Dat ons kabinet niets doet terwijl de toegang tot zorg aan Gazanen wordt ontzegd, dat de Tweede Kamer überhaupt spreekt over die strafbaarstelling: het laat zien dat we onze normen en waarden hebben losgelaten.”
De dag voordat Jud Awad overleed, stemde een meerderheid van de Tweed Kamer tegen medische evacuatie van gewonde en zieke kinderen in Gaza. „Dat kinderen uit Oekraïne in Nederland werden opgevangen na de Russische invasie, juich ik als arts toe. Maar dat we niet eens één meisje uit Gaza naar Nederland kunnen halen, zie ik als een gecalculeerde afwijzing”, zegt Sana daarover. „Zij stierf omdat we haar niet mochten helpen.”
Hij kreeg het bericht van Juds arts. Diens vader was kort daarvoor overleden aan prostaatkanker. „Ook behandelbaar, maar de medicatie is in Gaza niet beschikbaar. Dus is hij dood”, zegt Sana. Naast zijn vader verloor de arts vijftig van zijn 61 familieleden in Gaza in deze oorlog. „Die arts, inmiddels een vriend, zei tegen mij: ‘Mijn vader is één iemand. Jud is één iemand. Maar als we straks allemaal weg zijn, Shakib, is het alsof we nooit hebben bestaan.”
Wat zeg je op zoiets? „Ik heb hem beloofd dat we hen niet zullen vergeten. En dat we niet zullen stoppen.”
Een paar weken na het protest stuurt Sana een voicememo. „Misschien heb je het al gezien op het nieuws. De ‘nee’ is ‘ja’ geworden. Twee zieke kinderen uit Gaza zijn gisteren veilig in Nederland gearriveerd.”
Shakib Sana werd in 1979 in Afghanistan geboren en vluchtte in 1996 met zijn ouders, twee broers en drie zussen naar Nederland. Het gezin ging wonen in Etten-Leur, Shakib Sana ging naar het vwo in Breda. Van 2000 tot 2010 studeerde hij geneeskunde en volgde hij de opleiding tot huisarts aan het Erasmus MC in Rotterdam.
Sana werkte van 2011 tot 2023 als huisarts in de Rotterdamse wijk Delfshaven en begon in 2020 met zijn vrouw, ook huisarts, en paramedici gezondheidscentrum M3 in Leerdam. Daar werkt hij nu als huisarts. Daarnaast doet hij promotieonderzoek aan de Erasmus Universiteit naar de impact van covid op huisartsenzorg in achterstandswijken. Sana is getrouwd en heeft drie kinderen.
Shakib Sana
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC