Grondstoffen De export van nikkel helpt het Kremlin de oorlog tegen Oekraïne te financieren. Toch trof de EU nog geen sancties. Daardoor kan elke maand een schip met nikkel uit Moermansk aanmeren in de Waalhaven, die nu een draaischijf is geworden voor de nikkelhandel tussen Rusland en China.
De Sergey Bodrov vaart op 8 december Rotterdam binnen, met aan boord Russisch nikkel en koper
Vladimir Potanin, op vier na de rijkste man van Rusland, wordt afgelopen oktober ontboden op het Kremlin. Hij komt daar wel vaker, hij was er ook op de dag van de invasie in Oekraïne, Potanin is inner circle. „Meneer Potanin, hoe gaat het?”, vraagt president Vladimir Poetin hem in een gesprek dat is gefilmd en dat staat uitgeschreven op de site van het Kremlin. En, wil Poetin weten, hoe gaat het met Norilsk Nickel, de grootste nikkelproducent van het land? De president leunt achterover.
‘Nikkelkoning’ Potanin, grootste aandeelhouder en directeur van het mijnbouwbedrijf, zit rechtop in de werkkamer van Poetin, zijn hand alert op tafel. Hij antwoordt op onderdanige toon. „Meneer de president. Ten eerste wil ik mijn dankbaarheid uitspreken voor de prijs die het bedrijf heeft gekregen, de orde voor Arbeidsmoed.” De prijs stamt uit de Sovjettijd en wordt uitgereikt aan bedrijven die in oorlogstijd ononderbroken blijven produceren voor het leger of de burgerbevolking.
Produceren dééd Norilsk Nickel de afgelopen jaren. En de export ging via Rotterdam.
Het nikkelbedrijf is één van de grootste vervuilers van Rusland, en begon negentig jaar geleden als goelag voor gevangenen die in de mijnen moesten werken, honderden kilometers boven de Poolcirkel. Het bedrijf, afgekort Nornickel, is goed voor zo’n 15 procent van de wereldproductie van nikkel, een onmisbare grondstof voor batterijen die de energietransitie mogelijk moeten maken.
Nikkel is óók onmisbaar voor de Russische wapenindustrie. Het Russische online onderzoeksjournalistiekplatform Proekt stelde vast dat nikkel van een dochterbedrijf van Nornickel in Soechoj-bommenwerpers belandt, de meest gebruikte gevechtsvliegtuigen boven Oekraïne. Nornickel leverde ook aan de Russische tankfabrikant Oeralvagonzavod. NRC heeft facturen in bezit van leveringen van tienduizend kilo nikkel aan de wapenfabrikant. Nornickel, dat vorig jaar omgerekend 12,5 miljard dollar omzet had, sponsorde de Russische staatskas in 2024 volgens eigen cijfers met 2,7 miljard dollar.
Nornickel is zo belangrijk voor de Russische oorlogseconomie dat de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk vorig jaar een importverbod afkondigden op Russisch nikkel. Zo zou Nornickel geen westerse valuta meer kunnen krijgen. Oligarch Potanin werd zelf in 2022 al op Britse en Amerikaanse sanctielijsten gezet vanwege zijn steun aan het Kremlin.
De Russische president Poetin praat in het Kremlin met Vladimir Potanin (l), de baas van Norilsk Nickel.
De sancties maken het werk moeilijk, verzucht Potanin tegen Poetin in het Kremlin. Het bedrijf heeft last van „verstoorde toeleveringsketens”, problemen met betalingssystemen en moeilijkheden met het aanboren van „nieuwe, onbekende markten”. Het bedrijf is kwetsbaar voor sancties, omdat het nikkel en andere metalen voornamelijk in het buitenland verkoopt, zegt Potanin. Maar, verzekert hij Poetin met veel handgebaren, het lukte de afgelopen vijf jaar tóch om de productie stabiel te houden.
Twee bedrijven in de Rotterdamse haven spelen daarbij een sleutelrol, blijkt uit onderzoek van NRC. Anders dan de VS en het VK legde de Europese Unie tot nog toe geen sancties op aan Potanin of Norilsk Nickel. De Rotterdamse opslag- en overslagbedrijven Metaal Transport en C. Steinweg Handelsveem konden daardoor een scharnierpunt worden in de wereldwijde handel in Russisch nikkel. Terwijl banken hun handen aftrekken van Russisch nikkel, is de Waalhaven in Rotterdam één van de weinige plekken waar het metaal nog welkom is. Zo houdt Nederland een motor van de Russische oorlogseconomie draaiende.
Op een grijze maandag, 8 december, steekt de Sergey Bodrov rond het middaguur langs Hoek van Holland de Nieuwe Waterweg op. Het volgeladen vrachtschip passeert de Tweede Maasvlakte, de Petroleumhavens, Botlek en Pernis. Na zo’n veertig kilometer draait het 166 meter lange schip de Waalhaven in. Het legt aan bij pier vijf, aan de kade van Metaal Transport BV, een familiebedrijf in transport en opslag met eigen pieren en loodsen.
Een ruime week eerder vertrok de Sergey Bodrov uit de Russische havenstad Moermansk. Aan de pier van Nornickel was het volgeladen met ruim 18.000 ton nikkel en koper. Het schip, met aan boord twaalf Russen en elf Indonesiërs, had daarna koers gezet naar de ijzige Barentszzee. Langs het noordelijkste puntje van Scandinavië, waar het om half drie ’s middags al pikkedonker is, voer het naar Rotterdam.
De volgende ochtend laden Rotterdamse sjouwers de Russische lading uit, rode koperplaten eerst. Een blauwgrijze Gottwaldkraan tilt pakketten koperplaten uit het ruim, tot er onverwachts een pakket tussenuit valt. Tweeënhalve ton koper klettert op de kade, niet ver van een heftruck en een sjouwer. De kraan draait gewoon door. Bij het hek liggen stapels grauwgrijze platen, stalen strips met „Nornickel” erom, 1.477 kilo pure nikkel per pakket. Made in Russia, vermeldt een sticker. Een medewerker stuurt de verslaggevers weg bij het hek.
Al zeven keer kwam het schip hier dit jaar aan, blijkt uit signalen die het over z’n positie en snelheid uitzendt. De Sergey Bodrov pendelt tussen Moermansk en Rotterdam, van oudsher knooppunt voor de metaalhandel. De haven is diep genoeg voor zware schepen vol metaal.
Meestal legt de Sergey Bodrov aan bij Metaal Transport. Tot begin dit jaar meerde het schip soms ook aan bij de overburen om koper te lossen. Dat was bij één van de pieren van op- en overslagbedrijf C. Steinweg, een multinational met honderden kantoren, loodsen en terminals in vijftig landen. Steinwegs portfolio is breed: het biedt opslag en afhandeling aan van base metals, zoals aluminium, kobalt, zink en nikkel, en van zeldzamere metalen en levensmiddelen. Het heeft in de haven een beroerde reputatie wat betreft veiligheid. Deze zomer viel er opnieuw een dode op één van de pieren, de achtste in acht jaar tijd.
De Sergey Bodrov is zo groot dat het in z’n eentje de helft van de jaarlijkse nikkelproductie van Nornickel kan verschepen. Per keer kan er, gerekend met de huidige prijs, voor zo’n 260 miljoen dollar nikkel aan boord. Met zulke volumes is de pendeldienst tussen Moermansk en de Waalhaven een levensader voor Nornickel.
Het was na de inval in Oekraïne in het voorjaar van 2022 niet vanzelfsprekend dat het nikkeltransport naar Rotterdam door kon gaan. Die zomer zei directeur Potanin op de Russische tv-zender RBC dat het bedrijf door te verwachten sancties zou moeten uitwijken naar Noord-Afrika of de Verenigde Arabische Emiraten. In Marokko werkte Nornickel al aan een nieuwe transfer hub. Maar in mei 2023 had Nornickel ander nieuws: „Rotterdam heeft ons toegestaan nikkel te blijven leveren”, zei de vicepresident van Nornickel, tevens Ruslands viceminister voor economische ontwikkeling, op een forum in Sint Petersburg.
Niemand in Nederland zegt te weten wie Nornickel toestond om nikkel naar Rotterdam te blijven verschepen. De ministeries van Economische Zaken, Buitenlandse Zaken en Infrastructuur en Waterstaat niet, het Rotterdamse Havenbedrijf evenmin. De Douane laat weten dat voor Russisch nikkel geen sancties gelden en dat er voor de import dus geen toestemming nodig is.
Anderen partijen trokken na de inval wél hun handen af van Russisch nikkel: toeleveranciers, verzekeraars, havens en banken. Dat gebeurde ook in landen waar geen directe sancties tegen de Russen gelden, klaagde Potanin tegen journalisten. Zelfs Chinese banken kregen problemen met de financiering van Russisch nikkel in het internationale bankverkeer. En op de London Metal Exchange, de belangrijkste termijnbeurs voor metalen, mag geen Russisch nikkel meer worden verhandeld sinds de VS en het VK vorig jaar april daarvoor sancties uitvaardigden.
Rederijen wilden na de invasie ook niet meer varen voor Nornickel. Voor de oorlog in Oekraïne huurde de nikkelfabrikant schepen van Nederlandse rederijen, zoals de Frisian Ocean, blijkt uit de administratie van de Russische vrachtondernemer Alet. Maar die rederijen willen niks meer met Rusland te maken hebben. „We hebben direct na de invasie alle contacten met Rusland verbroken”, zegt een woordvoerder van rederij Wagenborg. „We willen dat regime op geen enkele manier steunen.” Ook het Friese Boomsma Shipping vaart niet meer op Rusland, zegt eigenaar Johan Boomsma. „Wij werken met Oekraïense zeevarenden, het ligt heel gevoelig.”
Potanin vond een oplossing. „We hebben ons gereorganiseerd”, zei hij op de Russische tv een paar maanden na de invasie. Nornickel vaart voortaan met schepen onder vlaggen die geen problemen opleveren, zei hij. Sinds begin 2023 pendelen de Danila Bagrov en de Sergey Bodrov tussen Moermansk en Rotterdam, beide varend onder Liberiaanse vlag. Verder ademt alles Rusland: de Danila Bagrov is vernoemd naar een held uit een populaire Russische film over een veteraan uit de Tsjetsjeense Oorlog, de Bodrov dankt zijn naam aan de acteur die de rol vertolkte. De Danila Bagrov voer inmiddels tien keer van Moermansk naar de Waalhaven, de Sergey Bodrov nam de pendeldienst daarna over.
Beide schepen kwam eind 2022 in handen van het Turkse Clan Shipmanagement, een rederij die werd opgericht ten tijde van de invasie van Oekraïne. Ze begon direct vrachtschepen op te kopen, die nu voornamelijk op Rusland varen. Clan heeft adressen in Bulgarije en Turkije. Inmiddels staan de twee schepen ingeschreven bij Takoor Ship Management in Dubai. Alleen de naam lijkt veranderd: Clan en Takoor hebben identieke websites, allebei geregistreerd in Bulgarije. Wie achter de bedrijven zit, is onduidelijk.
De Sergey Bodrov vaart op 8 december Rotterdam binnen, met aan boord Russisch nikkel en koper
David Tannenbaum, een voormalig sanctie-expert bij de Amerikaanse sanctieautoriteit OFAC die nu een adviesbureau heeft, ziet bij deze schepen hetzelfde patroon als bij de schaduwvloot van tankers die Russische olie vervoeren. Hij noemt vier rode vlaggen voor de schaduwvloot: de beheerder van zo’n schip is een entiteit waarvan de eigenaren niet of moeilijk te traceren zijn. Die entiteit is recent opgericht en koopt in korte tijd veel schepen op. De schepen wisselen vaak van eigenaar en varen onder de vlag van een land met weinig controle of met een belabberde verzekering. „Bij Takoor en Clan zie je in ieder geval de eerste drie rode vlaggen”, zegt hij. „De wissel van Clan naar Takoor komt rechtstreeks uit het playbook van rederijen in de schaduwvloot waartegen sancties gelden.”
Petra Holdorp staart naar de Sergey Bodrov uit Moermansk, terwijl ze een van haar honden uitlaat. Ze woont vlakbij, ze kan het schip vanuit het raam zien liggen. Wat erin zit, weet ze niet. Vroeger kregen ze nog wel eens een briefje in de bus met een mededeling over wat voor lading er in een schip zat. „Dat is al lang verleden tijd. Nu moeten we maar gissen wat erin zit. Je kunt het vragen, maar je krijgt geen antwoorden.”
Holdorp woont nu 37 jaar op Heijplaat, een wijk ingeklemd tussen havenpieren en overslagbedrijven. De bewoners weten hier alles van elkaar, zegt ze, maar van de schepen weten ze niks. „Zo’n schip met Russisch materiaal wil je helemaal niet voor je deur in deze tijden. Ik word er niet blij van.”
Directeur Willem-Jan de Geus van Metaal Transport wil niet in gesprek met NRC, „en ik mag zelf weten of ik dat doe of niet„, zegt hij aan de telefoon. Zijn zoon komt de verslaggevers aanspreken, als die later vanaf de straat naar de Sergey Bodrov kijken. Ook hij wil niks zeggen, dat hebben de commissarissen van het bedrijf hem op het hart gedrukt. Metaal Transport stuurt een mededeling. Daarin staat dat het bedrijf „het beleid hanteert dat er geen vragen van derden over individuele klanten en relaties worden beantwoord”. In een tweede reactie, na vragen van NRC, benadrukt het bedrijf dat het zich aan „alle geldende sanctiemaatregelen” houdt. Wie de eigenaren zijn van de Sergey Bodrov en Danila Bagrov weet Metaal Transport niet, mailt de directeur.
Verder uitweiden over de relatie met Nornickel wil De Geus niet. Die ging tot voor kort verder dan alleen de afhandeling van transporten. Zo richtte Nornickel zo’n tien jaar geleden het Global Palladium Fund op. Via dat fonds konden beleggers via blockchain-technologie handelen in grondstofderivaten, een soort aandelen met fysieke metalen als onderpand. Metaal Transport was één van de officiële opslaglocaties voor deze metalen in onderpand, blijkt uit de jaarverslagen van de bedrijven die de derivaten verhandelen. Na de inval in Oekraïne werd het beheer van het beleggingsplatform snel onder een Brits bedrijf geschoven. Onduidelijk is in hoeverre Nornickel nog betrokken is.
Steinweg reageert met een verklaring „namens de directie”. Daarin schrijft het bedrijf geen specifieke vragen te kunnen beantwoorden, „aangezien wij geen concrete uitspraken doen over (voormalige) klanten en de logistieke diensten die wij aan hen verlenen”. Dat zou in strijd zijn met het „wezen van onze rol”, namelijk die van „onafhankelijke, neutrale trusted custodian of cargo”. Verstrekken van dergelijke „strategische informatie”, aldus Steinweg, „zou de vertrouwensrelatie met onze klanten ernstig schenden”. Het bedrijf benadrukt dat voor Russisch nikkel en koper „geen sprake is van Europese sancties of handelsbeperkingen.” Het is „de verantwoordelijkheid van overheden” om eventuele sancties op te leggen, mailt het bedrijf in een tweede reactie, „en daar houden wij ons aan”.
Maar hoe kan het dat Russisch nikkel nog altijd welkom is in Europese havens?
Dat komt doordat de EU nog steeds afhankelijk is van Russisch nikkel, zij het minder dan voor de Oekraïense oorlog. De Unie heeft het voornamelijk nodig om roestvast staal te maken, en batterijen voor elektrische auto’s. Nikkel geldt als een ‘kritieke grondstof’, vanwege het economische belang en het risico dat de toevoer stokt. Importbeperking zou Europa zwaar raken en kan bijvoorbeeld plannen voor een Europese batterij-industrie verstoren, zegt hoogleraar EU-buitenlandbeleid Giselle Bosse, als politicoloog verbonden aan de universiteit van Maastricht.
Bovendien worden sancties unaniem vastgesteld. Een paar landen zijn zo afhankelijk van Russisch nikkel dat ze sancties waarschijnlijk dwarsbomen, zegt Bosse – mogelijk Finland, waar een verwerkingsfabriek van Nornickel staat. En zou Europa het Russische nikkel toch collectief in de ban doen, dan koopt China dat wel weer op, waardoor Europa’s afhankelijkheid van China opnieuw groeit.
De Europese Commissie probeert zich al jaren enigszins te ontworstelen aan China’s dominantie in zeldzame aardmetalen. Vorige week nog kondigde ‘Brussel’ aan 3 miljard euro uit te trekken om zich actiever te gaan mengen in productie en inkoop van zeldzame aardmetalen en andere essentiële grondstoffen.
Mario Draghi, oud-voorzitter van de Europese Centrale Bank, tekende vorig jaar in een invloedrijk rapport op dat landen buiten Europa wél hard bezig zijn hun aanvoer van kritische metalen veilig te stellen. „Europa loopt achterop”, waarschuwde hij. Het is te afhankelijk van China bij de overstap naar hernieuwbare energie en maakt zichzelf kwetsbaar voor landen – zoals, opnieuw, China – die toevoer van kritische metalen gebruiken als „geopolitiek wapen”, waarschuwde Draghi.
Het klinkt verdedigbaar: geen nikkelsancties om niet afhankelijker te worden van China en een eigen batterij-industrie op te bouwen. Maar wie goed bekijkt hoe Russisch nikkel door knooppunt Rotterdam stroomt, gaat twijfelen aan de effectiviteit van die Europese aanpak.
Een zelfrijdende terminaltruck zet in juli dit jaar een container op de kade bij de Euromax-terminal op de Tweede Maasvlakte. Een op afstand bestuurde brugkraan pakt de container op en hijst die soepel aan boord van de Cosco Shipping Galaxy, een van de grootste containerschepen ter wereld. Inhoud: „Norilsk Nickel”, staat in douanepapieren. Het schip vertrekt voor een reis van ruim een maand. Bestemming: Shanghai. Afzender: Metal Trade Overseas, een Zwitsers dochterbedrijf van Norilsk.
Rotterdam is cruciaal voor Nornickel, zei Potanin in een gesprek met persbureau Interfax een jaar na de inval. De export van het bedrijf gaat „vooral via de haven van Rotterdam”. Dat blijkt: in 2023 kwam in totaal ruim 60.000 ton nikkel vanuit Rusland naar Rotterdam – iets minder dan een derde van de totale productie van Nornickel in dat jaar. Recentere cijfers heeft het CBS niet.
Grofweg de helft van die Russische nikkel is bestemd voor Europees gebruik, en vrijwel niks voor de Nederlandse markt. De EU importeert minder Russisch nikkel dan voor de oorlog doordat veel Europese bedrijven zijn overstapt op nikkel uit Indonesië. Toch is het aandeel nog steeds fors: van de helft voor de oorlog tot een derde in 2024.
Maar waar gaat die andere helft van de Russische nikkel naartoe, die wél in Rotterdam aankomt, maar niet in Europa blijft? Die nikkel – in 2023 zo’n dertigduizend ton – gaat vanuit Rotterdam op doorvoer naar buiten de EU. Maar waar naartoe, daar heeft het CBS geen zicht op, omdat die nikkel niet voorbij de Nederlandse douane komt. Het ligt ‘in transito’ of ‘in entrepot’, zoals in de tax free-zone op een vliegveld – een niemandsland, vrijwel onzichtbaar voor statistici. Daar gaat het in opslag, of gaat het verder op transport.
Waarheen het gaat, valt te reconstrueren uit diverse douaneregisters die NRC kan raadplegen. Meerdere keren per week vertrekken vanuit Rotterdam containerschepen met nikkel naar China: zo’n twintigduizend kilo per container, ruim honderd containers per maand. India is een kleinere bestemming.
Metaal Transport en Steinweg faciliteren die doorvoer naar China. Zo stuurt Metal Trade Overseas sinds begin 2022 bijna iedere maand containers met nikkel van Rotterdam naar Shanghai. In Chinese en Nederlandse douanegegevens staat Steinweg genoteerd als ontvangende partij in Shanghai, maar de uiteindelijke ontvanger valt niet te achterhalen.
Volgens dezelfde douanegegevens ontvangt Metaal Transport zelfs wekelijks containers met nikkel in Shanghai – ook hier is de uiteindelijke koper onduidelijk. Beide bedrijven benadrukken dat ze niet handelen in metalen, alleen logistiek verzorgen. Verder beantwoorden ze geen vragen hierover. Een woordvoerder van Steinweg mailt: „deze gegevens zijn niet bij ons bekend.” Drie kwartier later mailt hij met een tegenovergestelde boodschap: deze gegevens „zijn bij ons bekend”. In ieder geval helpen de twee Rotterdamse bedrijven Rusland om een belangrijke exportroute open te houden met de logistieke diensten die ze leveren. Russisch nikkel kan ook rechtstreeks naar China, maar die route loopt via de Noordelijke IJszee, die elk jaar maanden is dichtgevroren.
Rotterdam als draaischijf voor het transport van Russisch nikkel naar China – dit was precies níét wat de Europese Commissie beoogde toen ze besloot het uit te sluiten van sancties. Rusland blijft straffeloos exporteren, en China krijgt het nikkel.
Op 8 december, de dag dat de Sergey Bodrov aanmeert in de Waalhaven, heeft Vladimir Poetin de Russische Raad voor Strategische Ontwikkeling en Nationale Projecten bijeengeroepen. Rusland moet „technologisch soeverein” worden, zegt de president in de Sint Aleksanderhal van het Kremlin, een 31 meter lange zaal die is versierd met wapenschilden uit alle hoeken van het Russische Rijk en waar de deuren, zuilen, kozijnen en zelfs de stoelen met goud zijn belegd.
Nadat hij heeft gesproken over verhoging van de kinderbijslag, geboorteklinieken en betrokken vaderschap, verordonneert Poetin dat Rusland op eigen kracht geavanceerde technologie moet kunnen ontwikkelen, onafhankelijk van andere landen. Niet langer ruwe grondstoffen exporteren, maar zelf de fabrieken bouwen voor drones, vliegtuigen en autobatterijen.
Voor die technologiesprong heeft de president dit jaar al een achtpuntenplan gepresenteerd, maar dat wil niet zo vlotten door sancties, geldtekort, boycots en inzet van veel mankracht aan het front. Nornickel investeert er wel in; het verdubbelde het budget voor onderzoek en ontwikkeling, opende een onderzoekslab en werkt met het staatsbedrijf voor nanotechnologie aan een vorstbestendige batterij, onontbeerlijk in de kou van Siberië. Voor de laatste stap – grootschalige productie van batterijen – gaat het in zee met China. Rusland heeft nog geen eigen lithiummijn en kan koper niet opwerken tot een grondstof die bruikbaar is in batterijen. Nornickel wil daarom met China een fabriek bouwen voor nikkelbatterijen.
Het geld voor al die plannen komt uit de handel. Want één van de sectoren waar het wel soepel gaat, zegt Poetin in de Sint Aleksanderhal, is de export van metallurgische producten: aluminium, koper, nikkel. Die uitvoer, en het geld dat daaruit naar de staatskas vloeit, noemt hij een van de „drijvende krachten” van de Russische economie.
NRC deed voor dit artikel onderzoek naar scheepsbewegingen op basis van AIS-gegevens die schepen uitzenden en die worden opgenomen in de database van Global Fishing Watch. Daarnaast raadpleegde NRC douanegegevens en kreeg via het Trap Agressor-project van de Oekraïense denktank Statewatch de beschikking over facturen voor de levering van nikkel van Nornickel en diens dochterondernemingen aan de Russische tankproducent Uralvagonzavod. Via Statewatch kreeg NRC ook inzage in Russische douanegegevens. Daarnaast deed NRC onderzoek naar de administratie van de Russische vrachtondernemer Alet. Die gegevens werden openbaar via de klokkenluiderssite Distributed Denial of Secrets.NRC onderzocht verder jaarverslagen van de genoemde bedrijven en interviewde experts in de metaalhandel.
Voorafgaand aan de publicatie heeft NRC Metaal Transport en Steinweg verzocht in gesprek te gaan. Dit wilden zij niet. Beide bedrijven stuurden in plaats daarvan een algemeen statement. Vervolgens stuurde NRC schriftelijke vragen, de antwoorden daarop zijn waar relevant opgenomen in de tekst. NRC stuurde vragen aan Norilsk Nickel, maar daar kwam geen antwoord op. Metal Trade Overseas verwees door naar Norilsk Nickel.
Over de ongevallen wil Steinweg het volgende kwijt: „Naar aanleiding van de recente incidenten voeren we een herevaluatie uit van onze werkprocessen, veiligheidsinstructies en wijze van toezicht. Hierbij werken we samen met externe deskundigen. Hoewel we het verleden niet kunnen veranderen kunnen we er wel van leren. Dit doen we met volledige inzet, openheid en respect voor iedereen die door deze gebeurtenissen is geraakt.”
Reageren? Mail naar onderzoek@nrc.nl.
De Sergey Bodrov, geladen met Russisch nikkel, bereikt de Rotterdamse Waalhaven.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Het laatste nieuws en de beste stukken over de mooiste havenstad die er is
Source: NRC