Als ik af en toe een stukje teruglees, blijk ik vaak te schrijven over menselijke zwakte. Volkomen terecht, zeg ik op zo’n moment tegen mezelf. Want of het nu gaat over zelffelicitatie of andere valkuilen, wij mensen zijn behoorlijk matig in het verwerken van informatie en het vertalen van goede voornemens naar gedrag. Onderzoekers van de Radboud Universiteit stelden dit jaar bijvoorbeeld vast dat we allemaal – of je nu praktisch of theoretisch opgeleid bent – al te diep nadenken als onplezierig ervaren.
Wanneer komt ons brein wél in actie? Als we iets dreigen te verliezen. Geen sentiment zo sterk als verliesaversie. Nog nooit zag ik mensen met spandoeken optrekken naar gemeente-, provincie- of Catshuis om politici te bedanken voor besluitvorming die in hun voordeel uitviel. Nee, alleen als ik geld, goed of iets anders dreig kwijt te raken – met name als dat op korte termijn staat te gebeuren – dan sprint ik naar de zolder om mijn oude bivakmuts te zoeken.
Helaas. We zijn allemaal tekortschietende en kwetsbare individuen. Maar – is dan mijn volgende vraag – wat doen we daarmee? Ik zie drie soorten reacties.
Je kunt het menselijk tekort allereerst beschouwen als een commerciële kans. Niet fijn, maar wel waar. Zo werken een paar duizend landgenoten elke dag ijverig aan het verslaafd maken van kinderen en jongvolwassenen aan tabak en online gokken. Een paar cijfers.
– Bijna 200.000 jongvolwassenen (18 tot 24 jaar) doen aan online gokken. Daarbij verliezen ze per persoon bijna 700 euro per jaar. De cijfers komen uit de najaarsrapportage 2025 van de Kansspelautoriteit, de toezichthouder op dit gebied. Ze gaan alleen over legaal online gokken.
– Van de kinderen tussen de 12 en 16 jaar rookt 10,8 procent maandelijks sigaretten en 4 procent dagelijks. Een belangrijk deel van hen raakt verslaafd aan roken langs de weg van het vapen. Voor de tabaksindustrie is vapen niet alleen een nieuwe markt, maar ook een effectieve manier om een nieuwe groep jonge rokers te rekruteren. De cijfers komen van het Trimbos-instituut en gaan over 2023.
Het zijn echter niet alleen de vice industries – de branches die leven van onze ondeugden – die de zwaktes van ons en onze kinderen exploiteren. Volgens de economen en Nobelprijswinnaars George Akerlof en Robert Shiller hebben ook ‘gewone’ ondernemingen, zoals banken en autofabrikanten, geen moeite met manipulatie of misleiding als er een paar euro’s verdiend kunnen worden. Akerlof en Shiller beschrijven bijvoorbeeld hoe aanbieders van creditcards primair winst maken op klanten die hun maandelijkse rekening niet kunnen voldoen en daarom torenhoge rentes betalen.
Doelbewust exploiteren van de zwakte van de medemens is voor de meesten van ons geen dagelijkse praktijk. Een tweede, veel meer gebruikelijke reactie, is die van willful ignorance, of zoals Nederlandse psychologen het noemen: ‘gemotiveerde onwetendheid’.
Een indrukwekkende recente overzichtsstudie van Linh Vu en collega’s van de Universiteit van Amsterdam laat zien dat we in 40 procent van de gevallen liever wegkijken dan ons verdiepen in de problemen van een ander. En daardoor gedragen we ons veel minder altruïstisch dan zou kunnen. We doen dat bij grote onderwerpen als de klimaatcrisis, maar ook bij kleine keuzes, zoals aankopen in een winkel of de verdeling van geld.
Dat doen we, volgens Vu en collega’s, vooral uit zelfbescherming. Door actief informatie te negeren, kan ik doorgaan met mijn leven zonder me een slecht mens te voelen.
Herkenbaar. Maar als ik te lang nadenk over deze neiging tot willful ignorance, word ik ongelukkig. Dus zucht ik nog eens diep en haal de schouders op over mijn eigen egoïsme. Een vicieuze cirkel van ontkenning.
Maar wacht even, er is ook nog wat goed nieuws. Want uit de research van Vu en collega’s blijkt dat de meeste mensen – wanneer ze volledig geïnformeerd worden over de gevolgen van hun acties voor anderen – uiteindelijk een derde keuze maken. Een keuze die ook de belangen van de ander meeweegt.
Anders geformuleerd: wanneer we worden geconfronteerd met de problemen en tekortkomingen van een ander mens, gaan we meestal voor solidariteit. Behalve als het heel makkelijk is om weg te kijken en wij daar zelf voordeel bij hebben.
Informatievoorziening is dus cruciaal. Kennis over de ander stimuleert solidariteit. En – laat ik voor mezelf spreken – ik denk dat dit goed voor mij is.
Het klinkt misschien een beetje cynisch, maar zo bedoel ik het niet: wanneer iemand anders vastloopt en ik zie dat, biedt me dit ook een mooie kans om prosociaal gedrag te vertonen. Iets dat in vrijwel elke filosofie, religie of andere vorm van levensbeschouwing wordt gezien als ‘goed’.
Mijn betoog is simpel. De mens is zwak en daar kun je op drie manieren mee omgaan. Profiteren, negeren en je engageren.
Ik ga hier niet allerlei moralistische aanbevelingen of voornemens opschrijven, behalve dan dat ik hier zelf nog eens goed over wil nadenken onder de kerstboom. Liefst met een beetje gezonde zelfspot.
Voor dat laatste heb ik mijn maatregelen al getroffen. Ik kocht het nieuwe boek van bioloog en schrijver Midas Dekkers. Dat heet toevallig ook nog eens Het menselijk tekort. In een recent interview in deze krant zei hij: „Je kunt hoog springen, je kunt laag springen, maar de wereld wordt nooit beter. Gelukkig heb je wél lekker gesprongen.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen