Formatie Veel partijen mogen deze week weer langskomen bij de informateur. JA21 is daar niet bij, maar die partij is nog altijd in beeld. Zo serieus dat D66 zich al over een mogelijke keuze voor die partij moet verantwoorden.
Rob Jetten (D66) arriveert voor een gesprek met informateur Rianne Letschert.
Mirjam Bikker, leider van de ChristenUnie, staat er alweer, woensdagochtend om negen uur. Voor de derde keer mag ze kennis komen maken met een nieuw persoon die een nieuwe poging tot coalitievorming tot een goed eind moet brengen. Dit keer is het informateur Rianne Letschert, die een week geleden door D66 naar voren werd geschoven. Bikker ziet haar bezoekje als een formaliteit. „De formatie draait echt om andere partijen, die zijn nu weken bezig. Wij worden vaak genoemd als constructieve partij. Dat zijn we ook, maar wel vanuit de Tweede Kamer.”
Letschert onderzoekt de bereidwilligheid van – waarschijnlijk – oppositiepartijen om een nieuwe coalitie te steunen, al dan niet op deelonderwerpen. Ze komen deze dagen bijna allemaal langs. Op dinsdagavond was PVV-leider Geert Wilders bij Letschert geweest. Hij klonk heel anders dan Bikker. „We hebben een leuk gesprek gehad, maar ik heb niet echt antwoorden gegeven op de vragen die ze mij heeft gesteld. Ik heb tegen haar gezegd dat ik niet ga zeggen wat ik ga doen.”
Over zes weken willen D66, VVD en CDA er inhoudelijk uit zijn. De partijleiders treffen elkaar deze week elke dag voor gesprekken. En op de momenten waarin ze niet samen zitten, doen hun secondanten dat wel. Al worden die lang niet altijd door de beveiligers herkend. „Ik ben Jan Paternotte van D66”, zegt Jan Paternotte woensdagochtend voor de gesloten deuren van het formatiegebied in de Tweede Kamer. De beveiligers laten hem er niet meteen door. „Ik ben hier voor de secondantentafel”, zegt hij in een nieuwe poging. Pas dan mag hij naar binnen.
De grote, onbeantwoorde vraag blijft: wordt het een minderheidskabinet van drie partijen met maar 66 Kamerzetels? Of mogen andere partijen echt meedoen? Partijleider Rob Jetten zag zijn voorkeurscoalitie met VVD en GroenLinks-PvdA in rook opgaan, de VVD wil die niet.
In plaats daarvan zit alleen de VVD nu aan tafel, en is GroenLinks-PvdA afgewezen. Bij die partij is veel chagrijn. Voor een meerderheidscoalitie zijn ze niet welkom, maar ze horen wel van de onderhandelende partijen dat ze „verantwoordelijkheid moeten nemen” als die minderheidscoalitie er eenmaal is.
Mocht het bij deze drie partijen blijven, dan heeft het kabinet de linkse oppositie hard nodig voor bijvoorbeeld nieuwe stikstofmaatregelen. Strategisch is zo’n positie voor partijleider Jesse Klaver niet onhandig: de partij kan dan eisen stellen én vanuit de luwte van de oppositie werken aan een ideologisch profiel. Maar bij GroenLinks-PvdA heeft op dit moment niemand zin het eventuele minderheidscoalitie-Jetten een handje te helpen.
Jesse Klaver staat tot nu toe niet op het lijstje van Letschert. Dat geldt ook voor JA21. Aan de rechterkant van de drie onderhandelende partijen is een heel andere dynamiek te zien. JA21 wordt (nog) niet expliciet uitgesloten, en dat betekent dat de optie dat de partij toetreedt tot de coalitie nog altijd bestaat. Maar hoe serieus is die? De partijleiders praatten afgelopen maandag, na hun retraite op landgoed De Zwaluwenberg in Hilversum, alle drie om deze vraag heen.
JA21 lijkt daar hoop uit te putten. Partijleider Joost Eerdmans zelf wil deze week níets meer zeggen over de formatie. En daarmee bedoelt hij, zegt hij begin deze week in de deuropening van zijn werkkamer, hélemaal niets. Aan hem ligt het niet, zegt hij dan toch nog, dat hij niet aan tafel zit bij de informateur. „Ze hebben me niet uitgenodigd.”
JA21 kan de coalitie aan 75 Kamerzetels helpen, precies de helft. Komt er een vijfde partij bij, bijvoorbeeld 50Plus, dan is er een meerderheid. Toch is die optie nu niet erg realistisch. Zelfs in de VVD, die het dichtst bij JA21 staat, bestaan twijfels over de stabiliteit van de partij. Los je het ene probleem (geen Kamermeerderheid) niet op door een ánder probleem (een onvoorspelbare coalitiepartner) te veroorzaken?
Meestal houden partijen die in beeld komen in een formatie zich een tijdje rustig. En hoewel Eerdmans niets zegt, roept de houding van JA21 in de Kamer wel de vraag op of de partij zichzelf echt als een serieuze optie ziet. JA21 stemde vorige week, in het debat over de formatie, voor een PVV-motie die een totale asielstop bepleit.
Een ander opvallend moment was vorige week, in een debat over de aardgaswinning in Groningen. Kamerlid Ranjith Clemminck (JA21) verweet andere Kamerfracties „emopopulisme”, omdat die de gaswinning niet willen hervatten. JA21 wil dat wel. De sneer leek onder meer bedoeld voor D66, waarvan Kamerlid Hans Vijlbrief, in zijn vorige rol als staatssecretaris van Mijnbouw, emotioneel zeer betrokken is bij de aardbevingsproblemen in Groningen. Kamerleden van de onderhandelende partijen waren verbaasd. Het toonde dat je bij JA21 nooit weet waar je aan toe bent, werd daar gezegd.
Samenwerken met het uiterst rechtse JA21 ligt vooral moeilijk bij D66, al heeft Jetten de partij van Eerdmans nooit definitief uitgesloten. Op maandagmiddag wordt D66-Kamerlid Joost Sneller met de gevolgen daarvan geconfronteerd. In Nieuwspoort neemt hij een notitie van de Democratie Monitor in ontvangst, met voorstellen om de democratie te verstevigen.
Een van de aanwezigen begint over JA21, en de rechtsstatelijke toets van het verkiezingsprogramma door de Nederlandse Orde van Advocaten. JA21 was een van de slechtst scorende partijen. „Ik weet dat jullie liever niet met JA21 willen”, krijgt Sneller te horen van een bezorgde vragensteller. „Maar wat is nu jullie échte opstelling?” Sneller zegt dat hij „zorgelijke dingen” ziet in de reactie van JA21 op de rechtsstatelijke toets van hun plannen. „Ik heb daar niks van een reflectie gezien: hoe kijken we daarnaar, vinden we het een probleem?” „En dús?”, klinkt er uit de zaal. Een duidelijk antwoord blijft uit.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Begin de dag met de belangrijkste politieke ontwikkelingen uit Den Haag
Source: NRC