Tijdens de aanslag op bezoekers van het lichtfeest Chanoeka in Sydney rende een 43-jarige vader met zijn blote handen af op een gewapende terrorist
Ahmed al Ahmed overmeesterde de schutter en staat inmiddels bekend als de held van Bondi Beach
Wat maakt dat omstanders in noodsituaties met gevaar voor eigen leven ingrijpen?
Door Anna van Asselt
Zeker vijftien mensen kwamen zondag om het leven, tientallen raakten gewond, maar zonder het optreden van Al Ahmed, eigenaar van een tabakswinkel, had het aantal slachtoffers zomaar nog hoger kunnen zijn. Hij zag de aanslag gebeuren, schuilend achter een auto. Op camerabeelden is te zien hoe Al Ahmed ingrijpt op het moment dat een van de schutters met de rug naar hem toe staat. Hij stormt op de terrorist af, grijpt hem vanachter en rukt het geweer uit zijn handen. Al Ahmed raakte daarbij gewond en ligt in het ziekenhuis. Ingrijpen is met gevaar voor eigen leven: twee andere omstanders die elders in actie kwamen, overleefden de aanslag niet.
De actie van Al Ahmed is een opmerkelijk voorbeeld van heldengedrag, vindt ook hoogleraar sociologie Marie Rosenkrantz Lindegaard van de Vrije Universiteit. Aan de hand van videobeelden deed ze onderzoek naar hoe mensen handelen in gevaarlijke situaties, bijvoorbeeld bij ruzies en vechtpartijen op straat. Ze licht drie momenten toe waarop een mens een held wordt en beschrijft de wetenschap achter de heldendaden.
Lindegaard ontdekte dat het in de praktijk reuze meevalt met het veronderstelde ‘bystander-effect’ (dat mensen bevriezen en meestal niks zouden doen in gevaarlijke situaties). Mensen grijpen juist opvallend vaak in, concludeert ze. Zo ook hier bij een schietpartij op een Amerikaanse universiteit. Op beelden van CNN is te zien hoe een schutter bij het herladen van zijn geweer even afgeleid is. Student Jon Meis aarzelt geen moment, die dag, 5 juni 2014, op Seattle Pacific University.
NoodsituatieSchietpartij op school, 5 juni 2014
PlaatsSeattle Pacific Universiteit
Lindegaard: ‘Net als de omstander bij Bondi Beach zag de schutter hem niet aankomen. Daar maakt hij gebruik van. Hierbij is vooral het snelle handelen heel belangrijk.’
Tijd om na te denken is er amper, helden reageren instinctief. Dat is ook de conclusie van Amerikaans onderzoek, waarbij wetenschappers 51 gedecoreerde helden interviewden. Denk aan mensen die ingrepen bij steekpartijen, slachtoffers bevrijdden uit brandende auto’s of drenkelingen uit het water haalden. ‘Helden’ handelen eerst, en denken dan pas na.
Lindegaard wijst op een overeenkomst bij de mannen die op Bondi Beach en op de Amerikaanse school een schutter wisten te overmeesteren: ‘Ze twijfelen even als ze het wapen eenmaal vast hebben. Dat zie ik ook vaak in ons onderzoek: zodra omstanders iets tastbaars vast hebben, realiseren ze zich ineens wat ze aan het doen zijn. Mensen hebben daarvoor helemaal niet stilgestaan bij de risico’s van hun acties. Dat komt pas naderhand. Op het moment zelf zijn mensen vaak alleen maar bezig met de angst en stress van anderen, en hoe ze dat kunnen verhelpen. Ze zijn totaal niet bezig met het gevaar dat ze zelf lopen.’
Nog een opvallende overeenkomst tussen de held van Bondi Beach en die van Seattle Pacific University: beide mannen waren getraind op gevaarlijke situaties. Zo diende fruitverkoper Ahmed eerder in het Syrische leger en werkte de Amerikaanse student als beveiliger voor de universiteit en had hij pepperspray in zijn rugzak.
Ervaring doet ertoe, blijkt ook als Mamoudou Gassama in mei 2018 in Parijs een voetbalwedstrijd in een café kijkt en hij commotie op straat hoort. De 22-jarige man uit Mali ziet een kind bungelen aan het balkon van de vierde verdieping. Op beelden van CNN is te zien hoe hij uiterst behendig langs de buitenkant van het gebouw naar het kind klimt en het in veiligheid brengt.
NoodsituatieKind dreigt te vallen, 26 mei 2018
PlaatsParijs
Lindegaard: ‘Mensen passen hun hulp aan aan wat ze kunnen. Reageren zonder nadenken doet iedereen, maar als je je sterk voelt en vertrouwen hebt in je vaardigheden, krijg je eerder de neiging om dit soort buitengewone dingen te doen.’
Een heldendaad draait lang niet altijd alleen om fysieke kracht. Omstanders kunnen in noodsituaties op verschillende manieren een belangrijke rol spelen. Sterker nog: ze zijn cruciaal, omdat het even duurt voordat hulpdiensten aanwezig zijn. Lindegaard: ‘Gevaarlijke situaties worden vaak opgelost door gewone burgers.’ Dat blijkt ook uit de reactie van omstanders in Amsterdam als zij zien dat een auto in een gracht rijdt.
NoodsituatieVerdrinkingsgevaar automobilist, 9 februari 2016
PlaatsAmsterdam
Op beelden van RTL is te zien hoe vier mannen in het water springen om met stenen en hamers de inzittenden te bevrijden. Maar de mensen die aan de kant staan doen óók iets, signaleert Lindegaard. Ze helpen moeder en kind, en daarna trekken ze ook de redders uit de gracht. Op de achtergrond hoor je een omwonende de reddingsdiensten bellen. Volgens Lindegaard kan je in het filmpje goed de verschillende sociale interacties van omstanders zien. ‘Bij de actie in Bondi Beach viel het me ook op dat er nog een vrouw achter Al Ahmed aanrent. We zien vaker dat mensen samen blijven en ook hier zie je dat er, nadat de eerste man al in het water is, nog meerdere mensen in de gracht springen om elkaar te helpen.’
Hoewel die zwemmende mannen het meest opvallen in deze video, is het volgens Lindegaard belangrijk om de bijdragen van anderen niet te onderschatten. ‘Je ziet op dit filmpje duidelijk dat er heel veel rollen zijn, je hoeft niet altijd de gracht in te springen of de schutter aan te pakken om te helpen. Troosten is bijvoorbeeld ook belangrijk, ook voor de verwerking van trauma.’ En mensen die beginnen te filmen bij een noodsituatie? Dat is niet altijd sensatiebelust, de beelden kunnen later bijvoorbeeld belangrijk zijn om daders te veroordelen. En ook mensen die niks lijken te doen, zou Lindegaard geen ramptoeristen noemen. ‘Die mensen zijn zichzelf aan het trainen. Noodsituaties gebeuren heel weinig, dus het kan een instinct zijn om te observeren en de situatie te begrijpen om een volgende keer mogelijk wél te kunnen handelen.’
In Nederland geldt een hulpplicht. Dat betekent dat je, zolang je daarmee jezelf of anderen niet in gevaar brengt, verplicht bent om hulp te verlenen aan iemand die in levensgevaar is. Hulp kan bijvoorbeeld betekenen dat je de nooddiensten belt of een reanimatie uitvoert.
Het beruchte Stanford Prison Experiment, waarin studenten zich in een nepgevangenis ontpoppen tot beestachtige bewakers, is verfilmd met hulp van de onderzoeker van toen. Philip Zimbardo over de duivel die in ons allemaal schuilt.
Bij hoog oplopende ruzies en vechtpartijtjes op straat schieten voorbijgangers in de regel te hulp om de boel te sussen. Dat is ‘compleet verbazingwekkend’ en een ‘behoorlijk radicale ontdekking’, zeggen de onder meer Amsterdamse onderzoekers die het allemaal op beveiligingscamera’s zagen gebeuren.
Marcel Levi, arts en scheidend directeur van het AMC, stond een nier af. Aan een wildvreemde. Met zijn verhaal wil hij anderen, in de lastige kwestie rond donorschap, 'net wat meer vertrouwen geven'.
Source: Volkskrant