AI verandert het werk in de cultuursector ingrijpend. In een vandaag verschenen enquête-onderzoek van de Boekmanstichting rapporteert één op de vijf zelfstandig kunstenaars een verlies aan inkomen en opdrachten.
is economieredacteur. Ze is specialist arbeidsmarkt en sociale zekerheid.
Op initiatief van De Creatieve Coalitie ondervroeg het kenniscentrum ruim zevenhonderd creatieven naar de gevolgen van AI voor hun werk. Van de zelfstandige kunstenaars stelde bijna een op de vijf afgelopen jaar minder inkomsten en opdrachten te hebben. Het gaat dan om onder anderen stemacteurs, cameramensen en illustratoren. Van de vertalers rapporteerde een op de drie inkomensverlies.
Dat kunstmatige intelligentie een grote invloed zou hebben op de creatieve sector, was te verwachten nu streamingdiensten worden overspoeld door AI-gegenereerde muziek, webwinkels bol staan van de gefabuleerde boeken en AI-filmpjes op sociale media gretig worden rondgepompt. Maar voor het eerst is in kaart gebracht wat de invloed daarvan is op de creatieve makers zelf.
En die is niet gering, zegt onderzoeker Sita Struijke van de Boekmanstichting. Zo’n 6 procent van zelfstandigen rapporteert veel minder inkomsten, 12 procent een beetje minder. Dat zit hem volgens Struijke vooral in het wegvallen van commerciële klussen. ‘Veel creatieven maken bijvoorbeeld filmpjes voor bedrijven om ruimte te scheppen voor het eigen creatieve werk. Opdrachtgevers denken waarschijnlijk juist bij die klussen dat zij vervangbaar zijn.’
Daarmee verliezen zij misschien niet de eervolste maar volgens Struijke wel lucratieve opdrachten. Ook verandert de aard van de werkzaamheden. Vertalers of ondertitelaars worden bijvoorbeeld vaker ingezet voor post-editing-opdrachten: kunstmatige intelligentie heeft dan al een eerste versie gemaakt en zij hoeven die alleen nog maar na te kijken.
Opvallend genoeg zijn creatieven in loondienst veel positiever over AI. Zij vormen ongeveer de helft van de 300 duizend creatieven in de sector en zien in toepassingen als ChatGPT een manier om efficiënter te werken. Het gaat dan met name om kantoorbanen, zoals fondsenwervers en leidinggevenden. ‘AI vergroot zo de ongelijkheid’, zegt Struijke. ‘Zelfstandige makers hadden al een veel kwetsbaardere positie op de arbeidsmarkt.’
Het is belangrijk om op te merken dat het onderzoek zelfrapportage betreft: het is de geleefde ervaring van mensen die de enquête hebben ingevuld. Een deel van hen (35 procent) wist overigens niet te duiden wat de invloed van AI op hun werk en inkomen is. Toch is onderzoeker Djurre Das van het Sociaal en Cultureel Planbureau, niet betrokken bij dit rapport, niet verrast door de uitkomsten.
Want waar de vorige digitaliseringsgolf vooral administratieve taken automatiseerde, doet AI iets heel anders: het kan teksten, beelden en geluiden genereren. ‘Het is dus niet verwonderlijk dat de culturele sector wordt geraakt’, zegt Das. Uit onderzoek van het Centraal Bureau voor de Statistiek bleek vorige week al dat nergens zoveel met AI wordt gewerkt als in de media: 54 procent van de bedrijven, waar dat gemiddeld 18 procent is.
Dat hoeft niet direct desastreus te zijn voor de makers, benadrukt Das. ‘Je moet banen zien als een bundeling van taken’, legt hij uit. ‘Technologische vooruitgang leidt altijd tot het verdwijnen en vernieuwen van die taken. Dat betekent niet per se dat hele banen overbodig worden.’ Dat gebeurt alleen als de taken die geautomatiseerd worden fundamenteel zijn voor een functie: zo luidde de komst van elektriciteit het einde in van de lantaarnaansteker.
Het is ook niet voor het eerst dat de creatieve sector te maken krijgt met nieuwe technologie. Bij de opkomst van de fotografie werd gevreesd voor de schilderkunst en de lp zou het einde inluiden van livemuziek. ‘De wijze waarop we kunst maken is continu veranderd’, aldus Das. ‘Maar het gaat nu wel gigantisch snel. Dat kan leiden tot transitiepijnen, bijvoorbeeld bij vertalers en stockfotografen, die echt wel echt geduchte AI-concurrentie krijgen.’ Daarom pleit koepelvereniging De Creatieve Coalitie voor een transitiefonds om kunstenaars om en bij te scholen.
Wat het volgens Struijke schrijnend maakt, is dat AI juist zo ‘intelligent’ is geworden dankzij alle teksten, beelden en geluiden die het van creatieven heeft gejat. ‘AI wordt gepresenteerd als een magische en onverklaarbare technologie’, zegt ze. ‘Maar dat is het niet: het internet is gescraped en het werk van talloze makers is gebruikt voor de training. Dat is heel pijnlijk omdat juist die makers daardoor nu buitenspel worden gezet.’
Het leidde afgelopen jaren al tot veel protest. Tweehonderd artiesten, onder wie Billie Eilish en Nicki Minaj, stuurden in april vorig jaar een open brief aan techbedrijven met de oproep te stoppen met het ‘roven’ van hun werk. In februari protesteerden onder anderen Paul McCartney en Kate Bush met een ‘stil’ album met de veelzeggende titel: Is This What We Want?
Ook de grote studio’s lieten het er niet bij zitten. Platenlabels Universal, Warner en Sony sleepten audio-apps Udio en Suno voor de rechter wegens onrechtmatig gebruik van hun muziek. Disney deed hetzelfde bij het onderzoekslaboratorium van Midjourney voor het gebruik van zijn film- en tv-personages. Inmiddels zijn bijna al die zaken afgedaan met miljardenschikkingen, maar het is zeer de vraag of individuele makers daar iets van terugzien.
In hun strijd tegen de techbedrijven staan zij behoorlijk machteloos, ziet Struijke. Schrijvers kunnen in hun colofon vermelden dat hun boeken niet mogen worden gebruikt voor trainingsdoeleinden, net zoals fotografen en (nieuws)websites dat in hun code kunnen zetten, maar volgens haar onderzoek doet slechts 40 procent dat. ‘En het is maar zeer de vraag of AI zich daar iets van aantrekt.’
Volgens Das is het dan ook een opgave voor de overheid, opdrachtgevers en de consument om de sector te beschermen. ‘Want kunst is geen luxe, ze houdt ons als samenleving een noodzakelijke spiegel voor en biedt inspiratie voor vernieuwing. Dat doet AI niet: dat reproduceert alleen maar wat we al kennen.’
‘In het begin heb ik wel gelachen om de slechte muziek die uit muziekdiensten Suno en Udio kwam. Coupletten en refreinen liepen helemaal door elkaar. Maar nu komen er met één druk op de knop complete liedjes uit, met een kwaliteit die niet meer van echt te onderscheiden is. Daar is nauwelijks tegen op te boksen.
‘Ik zie het effect vooral terug in commerciële opdrachten. Ik word vaker gevraagd voor postproductie. Vorige week kreeg ik bijvoorbeeld een AI-gegenereerde commercial voor mijn neus met een AI-voiceover, AI-muziek en AI-geluidseffecten. Het reclamebedrijf had mij alleen nog maar nodig om het bij elkaar goed te laten klinken. Ik heb daar twee uur werk aan, in plaats van een paar dagen.
‘Hoewel ik mijn inkomen zie teruglopen, maak ik me niet al te veel zorgen. Ik zit al dertig jaar in de muziek en heb 1.200 nummers gemaakt. Ik kan nog deels leven op de royalty’s daarvan. Maar ik heb een heel aardige assistent van 21, die heeft dat niet. Zij moet het helemaal alleen opnemen tegen AI.
‘Ik probeer nu te onderzoeken wat AI voor mij kan doen, zonder dat het raakt aan mijn kunstenaarschap. Ik ben veel tijd kwijt aan administratie en het werven van klanten. Ik ben nu in gesprek met iemand die daarvoor een AI-agent schijnt te kunnen bouwen.’
‘Ik merk vooral dat er steeds meer castings zijn voor AI-gerelateerde projecten. Laatst had ik er een voor een videogame: ze wilden 10 minuten mijn stem opnemen met verschillende emoties en daar zouden ze dan met AI alle teksten uit kunnen genereren voor dat karakter. Ik zou er 90 euro voor krijgen in plaats van ongeveer 2.000 voor het inspreken van alle zinnen.
‘Ik zeg standaard nee tegen dit soort projecten. AI kan alleen wat wij het geven, en ik wil AI niks geven omdat het dan uit mijn handen is. Het is al erg genoeg dat er zo veel uit de kunstenaarswereld is gejat als trainingsmateriaal om ons vervolgens mee te vervangen. Ik vind het heel jammer om te zien dat collega’s het wel aannemen, maar ik snap de wanhoop van beginnend acteur zijn.
‘Misschien is het mijn jeugdige overmoed dat ik het toch nog ga proberen in deze sector. Misschien word ik straks een werkloze 40-jarige actrice, maar je leeft maar één keer. Ik heb bovendien de hoop dat AI een rage is die wel weer voorbijgaat. Het genereert niets nieuws, dus dat moet toch gaan vervelen. En het leuke van kunst is juist het proces van het maken.’
‘In mijn eigen vertaalbedrijf heb ik de inkomsten met zo’n 30 tot 40 procent zien teruglopen als gevolg van AI, dat komt vooral door het wegvallen van een grote klant. Maar mijn baan in loondienst is juist drukker: daar krijgen we namelijk veel vragen van werkgevers die met ChatGPT aan de slag zijn gegaan en willen dat wij het oppoetsen.
‘Daar zitten mijn collega’s en ik soms best op te schelden, want als AI met zijn tengels aan een tekst heeft gezeten is het lastig om er nog iets leuks van te maken. Het neemt precies dat weg wat ik zo mooi vind aan het werk. Ik houd van dat lege canvas, het creatieve van de taal, de woordspelingen en grapjes. Daarvoor ben ik vertaler geworden.
‘Natuurlijk vind ik het spannend hoe snel het nu gaat met de ontwikkeling van AI, maar ik ben er toch van overtuigd dat voor vertaalwerk mensen nodig blijven. Ik vertaal in mijn eigen bedrijf kinderboeken vanuit het Zweeds. Daar zitten zo veel culturele referenties en gevoeligheden in, dat snapt AI niet. Ik heb het gevoel dat het belang van een goede vertaler snel over het hoofd wordt gezien. Dat is ook niet gek: als we ons werk goed hebben gedaan, zijn we onzichtbaar.’
‘Ik was in april bezig met de documentaire Mohammed & Paul - Once Upon a Time in Tangier toen de regisseur voorstelde om naast gewoon camerawerk AI te gebruiken. Ik ben er direct ingedoken, want je kunt bang en apathisch worden, of kijken waar de kansen liggen. Toen ik zag wat voor werelden er uit mijn toetsenbord rolden, wist ik: dit is groter dan de uitvinding van film zelf.
‘Je kunt de echte beelden nauwelijks nog van de gegenereerde onderscheiden. Misschien ben ik te positief, maar ik dacht direct: ik hoef nooit meer met een jetlag en voedselvergiftiging aan de andere kant van de wereld te draaien, en ik kan mijn kind vaker van school halen.
‘De arbeidsmarkt zal voor veel collega’s veranderen. Zeker waar het werk inwisselbaar is, zoals in de reclame, zal er meer gebruik worden gemaakt van AI. Maar ik denk dat in de journalistiek en documentaire juist meer waarde zal worden gehecht aan echte beelden. Ik heb daarom op mijn camera een digitaal watermerk geïnstalleerd zodat software kan uitlezen dat het echt door een camera is gemaakt. Dat zal enorm belangrijk worden.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant