Met een explosie bij een onderzeeër in de haven van Novorossiejsk brengt Oekraïne de Russische vloot een gevoelige slag toe. De aanval past in een trend waaruit blijkt dat Russische schepen in de Zwarte Zee nergens meer veilig zijn.
Door Erik Verwiel en Xander van Uffelen
De militaire haven van Novorossiejsk ligt vol met oorlogsschepen. Ook twee Russische onderzeeërs zijn aangemeerd. Dan explodeert ogenschijnlijk uit het niets iets vlak bij een van de twee onderzeeërs. Triomfantelijk deelt de Oekraïense veiligheidsdienst SBU maandagmiddag de beelden via Telegram: ‘Voor de eerste keer in de geschiedenis bliezen onderzeedrones ‘Sub Sea Baby’ een Russische onderzeeër op.’
De aanslag is inderdaad een huzarenstuk. De Russische oorlogsvloot was juist van Sebastopol naar Novorossiejsk verhuisd om buiten het bereik van Oekraïense wapens te komen. Dat Oekraïne nu alsnog de Russische vloot weet te raken, moet de hegemonie van Oekraïne op de Zwarte Zee laten zien, en dat terwijl het land in tegenstelling tot Rusland geen noemenswaardige zeevloot heeft.
De Zwarte Zee is al langer een strijdtoneel, waarop Oekraïne langzaam de overhand heeft gekregen. Met drie eerdere bijzondere militaire aanslagen heeft Oekraïne de Russische marine verdreven. Aanvankelijk heerste Rusland over de zee, daarna trok de marine zich terug in de haven van Sebastopol om uiteindelijk te schuilen in Novorossiejsk, waar het sinds maandag dus ook niet meer veilig is.
De verrassingsaanval van Oekraïne op het vlaggenschip van de Russische Zwarte Zeevloot, de Moskva, is op 14 april 2022 was een eerste slag. In de eerste maanden van de oorlog kon Rusland het vasteland van Oekraïne en een havenstad als Odesa vanaf zee bestoken. Na de aanval op de Moskva moet Rusland zijn marineschepen terugtrekken in de haven van Sebastopol op de Krim.
De Russische kruiser Moskva vaart door de Bosporus, september 2014.
EPA
De aanval is een opmerkelijk hoogstandje, waarbij het Oekraïense leger een omgebouwde Neptunus-raket gebruikt om de Moskva vanaf land te raken. Aangezien Oekraïne op dat moment niet zelf met zijn radar de positie van het Russische schip kan waarnemen, is het zeer aannemelijk dat buitenlandse inlichtingendiensten (vermoedelijk Amerikaanse) de exacte locatie aan Oekraïne hebben doorgegeven.
Bij de aanval komen naar schatting 27 Russische soldaten om het leven. Het schip zinkt naar de bodem van de Zwarte Zee.
In de haven van Sebastopol blijkt de Russische marine ook niet veilig voor het Oekraïense leger. Zeker nadat Oekraïne de beschikking heeft gekregen over westerse langeafstandsraketten, zoals de Storm Shadow, kunnen schepen in de haven op de Krim worden geraakt. Vooral in het najaar van 2023 weet Oekraïne zo Russische schepen uit te schakelen. Een duikboot die in het droogdok van Sebastopol ligt, wordt in september 2023 door een luchtaanval geraakt. Nog diezelfde maand wordt ook het hoofdkwartier van de Russische Zwarte Zeevloot in Sebastopol door raketten getroffen.
Op de Zwarte Zee zijn de Russen ook kwetsbaar, omdat op afstand bestuurde waterdrones tot ontploffing gebracht kunnen worden. Door de aanvallen besluit Rusland zijn marine verder te verplaatsen naar het oosten, buiten het bereik van de meeste Oekraïense aanvalsraketten en drones.
Havenstad Novorossiejsk is voortaan de thuisbasis van de deels beschadigde Russische zeevloot. De graanschepen uit Oekraïne kunnen sindsdien relatief ongestoord langs de westkust van de Zwarte Zee naar de Bosporus varen.
Oekraïne gebruikte zijn macht op de Zwarte Zee tot voor kort niet om Russische doelen te raken. Schepen uit de schaduwvloot die Russische olie vervoerden, konden zonder problemen over de Zwarte Zee varen. Alle westerse sanctiemaatregelen om de export van die olie aan banden te leggen, bleken echter onvoldoende. Oekraïne besluit mede daarom vorige maand om ook de Russische schaduwvloot te gaan treffen.
Op vrijdag 28 november wordt het eerste olieschip, de Kairos, aangevallen. Het wordt geraakt door een onbemande waterdrone, een grote ontploffing volgt, de bemanning wordt geëvacueerd. Het schip was op weg naar de haven van Novorossiejsk om nieuwe olie te bunkeren. Het uitvallen van zulke schepen raakt Rusland direct in de portemonnee. Sindsdien zijn er naast de Kairos op de Zwarte Zee twee andere schepen aangevallen met waterdrones.
Droneaanvallen vanuit de lucht op Novorossiejsk kwamen eerder voor, maar voor zover bekend is dit de eerste keer dat Oekraïne onderzeedrones inzet om Russische schepen in de haven te raken.
Als uitvalsbasis van de Russische zeevloot is Novorossiejsk goed beveiligd. Wanneer er geen schip vertrekt of aankomt, wordt de toegang naar zee met duwbakken dichtgezet. Het is aannemelijk dat de Russische marine ook netten onder water heeft om onderzeeërs tegen te houden.
Op satellietbeeld van 12 september is te zien dat de ingang van de haven met drijvende duwbakken is beveiligd tegen waterdrones.
Planet labs
Dat de Oekraïense veiligheidsdienst SBU door die beveiliging weet te breken, is bijzonder. Op de beelden die de veiligheidsdienst deelt, is te zien dat de onderzeedrone op circa 20 meter van een onderzeeër tot ontploffing komt. De rookpluim die vervolgens ontstaat, bedekt het voorste deel van de duikboot. De andere onderzeeër, die op 100 meter van het getroffen vaartuig is aangemeerd, lijkt nauwelijks door de explosie te zijn geraakt.
Onderzeeërs zijn kostbare vaartuigen. De duikboot is er een in de Kilo-klasse en is honderden miljoenen euro’s waard. Vanuit de onderzeeër kunnen militairen kruisraketten afvuren op Oekraïense steden of militaire doelen.
De SBU meldt in een bericht op Telegram dat de onderzeeër ‘kritieke schade’ heeft opgelopen en daardoor effectief een stuk schroot is geworden. Het is niet onafhankelijk vast te stellen of die claim klopt. Wel is op satellietbeelden van dinsdagochtend zichtbaar dat de onderzeeër niet is gezonken. De onderzeedrone blijkt ook een krater in de kade te hebben geslagen. De andere onderzeeër, die verder van de explosie verwijderd was, is niet meer te zien. Mogelijk kon die zelf wegvaren of was de staat van de duikboot goed genoeg om te worden weggesleept.
Op satellietbeeld van 5 december ligt de onderzeeër in de havenkom. Na de explosie is vooral de schade aan de kade goed zichtbaar, de contouren van de nog drijvende onderzeeër zijn daar ook net op te zien
Details over de onderzeedrone die Oekraïne bij de aanval gebruikte zijn niet bekend. De Oekraïense veiligheidsdienst meldt wel dat de onderzeeër al langere tijd ‘gedwongen’ was om in de haven van Novorossiejsk te blijven, vanwege het gevaar dat waterdrones voor vaartuigen opleverde. Met deze aanval brengt het Oekraïense leger de boodschap dat ook aangemeerde schepen in Novorossiejsk niet onkwetsbaar zijn.
Bron kaarten: Institute for the Study of War (gebied bezet door Rusland), Natural Earth
In 2025 moet Oekraïne het waarschijnlijk met minder militaire steun doen dan in alle eerdere oorlogsjaren. Het gat dat is gevallen doordat de Verenigde Staten de steun aan Zelensky in snel tempo afbouwen, wordt niet goedgemaakt door de Europese toezeggingen.
De ondergang van het Russische vlaggeschip Moskva is precies een jaar na dato nog altijd in nevelen gehuld. Wat gebeurde er op die 14de april in de Zwarte Zee? Hoeveel slachtoffers vielen er? De Volkskrant zoekt contact met nabestaanden en probeert de vermiste matrozen te identificeren.
Waar Oekraïne het op land moeilijk heeft tegen de Russische troepen, weet het op de Zwarte Zee met drones en raketten Rusland terug te dringen. Van de Russische vloot daar zijn 29 vaartuigen gezonken of beschadigd, blijkt uit een analyse van openbare gegevens.
Source: Volkskrant