Twee bijna‑botsingen bij Curaçao, waarvan één met een Amerikaans tankvliegtuig, roepen vragen op over militaire vluchten met uitgeschakelde transponders. Hoe kon het luchtverkeer zo kwetsbaar worden dat passagiersvliegtuigen vliegtuigen pas op het laatste moment zagen?
is onderzoeksjournalist van de Volkskrant.
Welke incidenten waren er in het luchtruim boven Curaçao?
Vrijdagavond botste passagiersvliegtuig JetBlue-vlucht 1112 een klein half uur na vertrek van Curaçao op weg naar New York bijna op een militair vliegtuig. De bemanning van de passagiersvlucht en de luchtverkeersleiding hadden geen idee dat het militaire vliegtuig in de buurt was. Waarschijnlijk ging het om een tanktoestel; een vliegtuig dat met een grote hoeveelheid brandstof aan boord rondjes vliegt boven het gebied waar jachtvliegtuigen actief zijn, die een veel kleinere brandstoftank aan boord hebben. Bij het tanktoestel kunnen ze in de lucht brandstof afnemen via een slang, zodat ze niet hoeven te landen.
Zaterdag vond nog zo’n incident plaats, dit keer met een zakenvliegtuig. Tijdens de klim na vertrek zag de luchtverkeersleiding in Curaçao dat het toestel op een ander vliegtuig afvloog. De bemanning kreeg daarom de instructie weg te draaien om een botsing te voorkomen. De piloten reageerden geschrokken, blijkt uit opnamen van een gesprek tussen de luchtverkeersleiding en de piloten, waarover de NOS publiceerde.
Hoe kan het dat vliegtuigen elkaar niet zien in de lucht?
Normaal gesproken weten vliegtuigen van elkaar waar ze vliegen door een systeem genaamd TCAS, wat staat voor Traffic Alert and Collision Avoidance System. Elk vliegtuig van bepaalde afmetingen en dat meer dan 20 personen kan vervoeren, heeft dit verplicht aan boord. Het komt erop neer dat elke TCAS-transponder in contact staat met transponders aan boord van andere vliegtuigen en dus weet wat de hoogte, snelheid en koers is van andere vliegtuigen. Dreigt er op basis van die informatie een botsing, dan waarschuwt TCAS de bemanning.
Onder andere dit systeem heeft ervoor gezorgd dat de traditionele radar een stuk minder belangrijk is, zegt luchtvaartexpert Patrick Bolder, oud-luitenant-kolonel bij de Nederlandse luchtmacht. Hij is als defensie-analist verbonden aan het The Hague Center for Strategic Studies (HCSS). Omdat vrijwel elk vliegtuig een synthetisch signaal afgeeft en ontvangt, hoef je geen andere toestellen meer te zien op een traditionele radar, die werkt op basis van radiogolven. Je hoeft als vlieger bij wijze van spreken niet eens meer naar buiten te kijken, zegt Bolder.
Maar dat gaat er wel vanuit dat iedereen de transponder aan heeft staan. Precieze details over de incidenten van afgelopen weekend ontbreken, maar het lijkt erop dat het Amerikaanse tankvliegtuig de TCAS had uitgeschakeld, waardoor de piloten van de toestellen die er bijna op botsten pas laat de locatie zagen. De luchtverkeersleiding kon het vliegtuig op de radar nog wel zien en bood later excuses aan.
Waarom zetten Amerikaanse vliegtuigen hun transponder uit?
Er kunnen goede redenen zijn om transponders uit te zetten voor militaire vliegtuigen, zegt Bolder. Je wil een eventuele vijand niet wijzer maken over de positie van vliegtuigen, bijvoorbeeld in het geval van een aanval. Het gebruik is wel dat toestellen zich zoveel mogelijk inmelden zoals dat heet, om ongelukken te voorkomen. Vliegtuigen botsen zelden op militaire vliegtuigen overigens, liet een studie uit Science uit 2024 zien. Van de 97 onderzochte botsingen van vliegtuigen in de lucht tussen 2010 en 2021, was er één keer een militair toestel bij betrokken. Wel gaat het soms maar net goed, dit jaar nog boven Groot-Brittannië. Daarbij ging het overigens om een klein burgertoestel dat de transponder niet aan had staan. Een militair jachtvliegtuig kon het vliegtuig net ontwijken.
De Amerikaanse strijdmacht heeft een lange geschiedenis van weinig informatie weggeven, zegt Bolder. ‘Ze denken: als we geen informatie over onze positie delen, heeft de vijand ook geen informatie.’ Hij snapt niet waarom de Amerikanen in dit geval niets hebben gemeld. ‘Heel veel dreiging gaat niet uit van de Venezolaanse luchtmacht, via de aanwezige Amerikaanse vloot zou er goed overzicht van het luchtruim.’ Het is niet logisch om de transponder uit te zetten, vindt Bolder. Een foutje sluit Bolder uit. Het feit dat de transponder van het militaire toestel twee keer in korte tijd niet reageerde, duidt op bewuste strategie.
Wat doen Amerikaanse vliegtuigen in het luchtruim van Curaçao?
De Verenigde Staten zijn al weken bezig met de opbouw van militaire aanwezigheid in het Caribisch gebied, met oorlogsschepen, onderzeeërs en vliegtuigen. De Amerikaanse president Trump dreigt al langer met grondoperaties in Venezuela. In het gebied hebben al aanvallen plaatsgevonden op bootjes die naar verluidt drugs vervoerden, vorige week namen de Verenigde Staten een olietanker in beslag. Volgens Trump zijn de acties gericht tegen ‘narcoterroristen’. Hij voert de druk op het regime van president Maduro al langer op. Maduro zegt op zijn beurt dat het Trump om de olievoorraden van Venezuela te doen is.
Curaçao speelt een niet onbelangrijke bijrol in dit mogelijke conflict. Het ligt vlakbij Venezuela; van Willemstad is het zo’n 50 kilometer naar de kust. Curaçao is vanwege die nabijheid al jaren een toevluchtsoord voor vluchtelingen uit Venezuela. Miljoenen mensen ontvluchtten het land vanwege de barre economische omstandigheden. En het ligt middenin het gebied waar nu Amerikaanse oorlogsschepen varen en straaljagers vliegen.
Heeft u meer informatie over dergelijke incidenten? Mail naar tips@volkskrant.nl
Luister hieronder naar onze podcast Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant