Belarus heeft 123 politieke gevangenen vrijgelaten in ruil voor sanctieverlichting van de VS. Onder meer oppositiepolitica Maria Kolesnikova en Nobelprijswinnaar Ales Bialiatski zijn vrij. Zaterdag werden ze gedeporteerd naar Oekraïne en Litouwen.
is buitenlandredacteur en voormalig correspondent in Moskou van de Volkskrant. Hij schrijft over Rusland, Oekraïne en Belarus.
Het is een omhelzing waarvan ze niet wisten of die ooit nog zou komen. Maria Kolesnikova gilt van geluk. ‘Ik ben zo blij’, joelt ze. De man die ze omhelst heeft zijn jas uit het strafkamp nog aan, maar ook hij glundert. ‘Je ziet er prachtig uit’, zegt Viktor Babariko.
De voormalige kandidaat voor het presidentschap van Belarus en zijn campagnemanager kijken elkaar vol ongeloof in de ogen. De laatste keer dat ze elkaar zagen, was meer dan vijf jaar geleden. Eerst verdween Babariko, enkele maanden later verdween ook Kolesnikova. Al die tijd zaten ze elk in een ander strafkamp, afgesloten van elk contact met de buitenwereld. En nu houden ze elkaar plots vast, op een koude parkeerplaats in het noorden van Oekraïne.
De beelden van de vrijlating van een grote groep politieke gevangenen hebben dit weekend veel emotie teweeggebracht bij mensen uit Belarus. Voor het eerst in jaren zien ze de gezichten van mensen die hen in 2020 inspireerden om samen de straat op te gaan voor vrijheid in hun land. De historische maanden van een massaal en vreedzaam volksprotest eindigden met politiegeweld, martelingen en staatsterreur.
Zaterdag liet president Aleksandr Loekasjenko 123 van zijn critici deporteren, nadat hij ze jarenlang had vastgehouden in strafkampen. Dat deed hij in ruil voor afzwakking van sancties van de VS. De Amerikaanse regering hief sancties op tegen kalium voor kunstmest, een van de belangrijkste inkomstenbronnen van Belarus.
Het is de tweede keer dat Loekasjenko een groep politieke gevangenen laat gaan in ruil voor Amerikaanse sanctieverlichting. In september deporteerde hij 52 gevangenen, onder wie oppositiepoliticus Sergej Tichanovski. Hij was zo afgetakeld dat zijn dochter hem niet herkende.
Ook de zaterdag vrijgekomen mensen zien er anders uit dan tijdens de protesten. Hun huid is bleker, hun oogkassen liggen dieper, hun schedels zijn kaal.
Maar ze leven nog. ‘Je moet nooit opgeven’, zegt Ales Bialiatski tegen journalisten, net nadat hij gedeporteerd is naar Litouwen. De 63-jarige mensenrechtenactivist won in 2022 de Nobelprijs voor de Vrede wegens zijn decennialange steun aan politieke gevangenen en hun naasten – tevens de reden waarom Loekasjenko hem de afgelopen 4,5 jaar liet vasthouden in een strafkamp.
Onder de vrijgekomen gevangenen bevinden zich mensen met diepe betekenis voor critici van Loekasjenko. Velen hoopten dat bankier Viktor Babariko bij de verkiezingen van 2020 een eind zou maken aan een kwarteeuw alleenheerschappij van Loekasjenko. Toen Babariko en andere kandidaten wegens hun hoge winstkansen werden opgesloten, verlegden inwoners hun hoop naar drie vrouwen, van wie Babariko’s campagnemanager Maria Kolesnikova weigerde te vluchten naar het buitenland. De oud-fluitdocent verscheurde haar paspoort toen de veiligheidsdiensten haar wilden deporteren. Ze werd daarna vijf jaar lang opgesloten in volledige isolatie van de buitenwereld.
Zaterdag deporteerden Loekasjenko’s diensten haar zonder papieren naar Oekraïne. ‘Ze hebben me geen paspoort gegeven’, lacht Kolesnikova op beelden van haar vrijlating tegen Babariko. ‘Ons ook niet’, grinnikt Babariko op de Oekraïense parkeerplaats, doelend op zichzelf en de andere mannen die in gevangenisjassen uit een bus stappen.
Twitter bericht wordt geladen...
Van de 123 vrijgelaten gevangenen deporteerde Belarus negen mensen naar Litouwen. De 114 anderen, onder wie vijf Oekraïense staatsburgers, werden gedeporteerd naar Oekraïne, het land waartegen Belarus een Russische invasie steunt.
De deportatie naar Oekraïne kwam als een verrassing voor activisten uit Belarus, die de vrijlating zagen aankomen na maandenlange samenwerking met de Amerikaanse regering. Zaterdag zochten ze naar manieren om de vrijgekomen mensen zo snel mogelijk naar Litouwen te krijgen, waar de familieleden van de gevangenen zich hadden verzameld.
‘Ik kan niet wachten om haar te omhelzen’, schreef Kolesnikova’s zus Tatsiana Chomitsj op X. Chomitsj lobbyde maandenlang voor de vrijlating van Kolesnikova en anderen. Ze noemde de opheffing van de Amerikaanse sancties op kalium ‘een acceptabele prijs’.
De VS en EU stelden de sancties op de belangrijkste exportproducten van Belarus vijf jaar geleden in wegens Loekasjenko’s brute optreden tegen de vreedzame protesten, waarbij duizenden deelnemers werden opgepakt, honderden gemarteld en enkelen gedood. De VS en de EU breidden hun sancties uit na Loekasjenko’s steun aan de Russische oorlog tegen Oekraïne.
De Amerikaanse regering sorteert nu voor op verdere sanctieverlichting. ‘Naarmate de betrekkingen tussen de twee landen normaliseren, zullen steeds meer sancties worden opgeheven’, zei John Coale, een gezant van de Amerikaanse president Donald Trump, zaterdag. Hij zei te hopen op meer vrijlatingen in de komende maanden.
Coale sprak naar eigen zeggen recent met Loekasjenko, onder meer over mogelijke hulp uit Minsk bij de gesprekken met de Russische president Vladimir Poetin over beëindiging van de oorlog tegen Oekraïne. Europese landen houden wel vast aan sancties tegen Loekasjenko’s autoriteiten.
Voor de vrijgekomen gevangenen breekt plots een nieuw leven aan. ‘Mijn hoofd tolt nog steeds, ik ben nog niet bij zinnen’, zei Nobelprijswinnaar Ales Bialiatski zaterdag in Vilnius. ‘Afgelopen nacht bevond ik me nog in volledig andere omstandigheden, net als al mijn collega’s die nu zijn vrijgelaten.’
Maar Bialiatski’s gedachten waren alweer bij de mensen voor wie hij al decennia opkomt: zij die niet vrijkwamen. Bialiatski’s mensenrechtenorganisatie Viasna meldde dit weekend dat er nog steeds 1.197 mensen om politieke redenen vastzitten in Belarus. ‘Onze strijd gaat door’, zei Bialiatski tijdens zijn eerste momenten in vrijheid.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant