NAVO-ambassadeur Europa rilt nog na van de nieuwe Amerikaanse veiligheidsstrategie. Een discussie over defensie-uitgaven is één, nu krijgt Europa een Amerikaanse cultuuroorlog opgedrongen. „Als de Europese bondgenoten hun beloften nakomen, krijg je een heel andere NAVO.”
NAVO-ambassadeur Thijs van der Plas met demissionair premier Dick Schoof op de NAVO-top in Washington, in juli 2024.
Het document kwam hard aan. Wat er in staat is door team Trump eerder gezegd. Maar nu staat het zwart op wit, onder het wapen van de president van de Verenigde Staten. Het Kremlin was er snel bij om de nieuwe Amerikaanse strategie toe te juichen. Dat alleen al.
Op het NAVO-hoofdkwartier lijkt een paar dagen na de politieke handgranaat van de grootste bondgenoot weinig veranderd. Een klein leger aan beveiligers in oranje hesjes regelt het verkeer bij de ingang. Het café bij de veiligheidssluis naar het grote atrium en de kantoren zit vol koffiedrinkers. De Nederlandse NAVO-ambassadeur Thijs van der Plas ontvangt NRC met een professioneel-zonnig humeur, in zijn kantoor op de Nederlandse missie, de vertegenwoordiging van Nederland op het hoofdkwartier.
„Er staan veel goede dingen in die strategie. Amerika ziet Europa nog steeds als een strategisch belang en is gecommitteerd aan de verdediging van Europa. Tegelijk staan er heel veel dingen in die voor veel Europeanen aanstootgevend zijn, met name bikkelharde maatschappijkritiek. Termen als ‘civilisational erasure‘. Dat is een analyse die wij gewoon niet delen en dat zullen we de Amerikanen ook duidelijk maken.
„Er wordt ook geëist dat de Europeanen meer verantwoordelijkheid nemen voor de verdediging van het eigen continent. Maar dat is niet nieuw, dat roepen Amerikaanse regeringen al sinds de jaren zeventig.”
„Ik denk dat we daar rustig onder moeten blijven. Er zijn ook eerder meningsverschillen geweest. Neem de Irakoorlog. Toen wilden de Amerikanen steun en kregen die niet van grote bondgenoten. Dat was veel ernstiger. Ernstiger dan een cultureel beschavingspunt.”
„Banden tussen politieke partijen zijn niet ongebruikelijk. Onder president Clinton (1993-2001) waren er heel nauwe banden tussen de Democraten, New Labour in het VK en de PvdA van Wim Kok. De MAGA-beweging voelt zich verwant met de Duitse AfD, met Fratelli in Italië, met Rassemblement National in Frankrijk. Dat is ongemakkelijk, maar het is niets anders dan wat we in het verleden zagen.”
„De afgelopen drie jaar zijn de Europese defensie-uitgaven met 200 miljard gestegen. We zitten midden in die burden-shift. De top in Den Haag was historisch. Als je mensen nu vraagt: wat werd er besloten op de NAVO-top in Warschau in 2016, weet niemand dat meer. Als je in 2035 vraagt: wat gebeurde er in Den Haag, dan weet iedereen nog: toen werd besloten de defensie-uitgaven te verhogen tot 5 procent, waarvan 3,5 procent voor harde militaire uitgaven.
„Als de Europese bondgenoten die beloften nakomen, krijg je een heel andere NAVO. Een NAVO waarin Europa niet meer afhankelijk is van de Amerikanen, maar een NAVO waarin Europa en Canada samen net zo veel uitgeven aan defensie als Amerika.
„Of sneller. Duitsland heeft gezegd: wij gaan niet wachten tot 2035, wij gaan het doel al in 2029 halen. De Duitse defensiebegroting stijgt de komende vier jaar naar 160 miljard euro. Dat is ongekend. Dat is bijna het dubbele van wat ze nu uitgeven. En daar gaat een enorme voorbeeldwerking van uit.
„Nou, die is nog heel groot. Op een aantal terreinen. Strategische kernwapens. Inlichtingen. Lange-afstandswapens. Luchtafweer. Transport. We moeten die afhankelijkheid snel verminderen. Niet omdat we de Amerikanen niet langer kunnen vertrouwen, maar juist om de Amerikanen verbonden te houden aan Europa.”
„Vooralsnog hebben we geen enkele indicatie dat de Amerikanen ineens massaal manschappen en capaciteit terug gaan trekken uit Europa. Op dit moment bevinden zich in Europa 80.000 Amerikaanse militairen. Er bevinden zich in verschillende landen Amerikaanse kernwapens. De Zesde Vloot ligt in Napels.”
„Er zal een zekere herbezinning van die Amerikaanse aanwezigheid plaatsvinden. Ze hebben net besloten een brigade terug te trekken uit Roemenië. Dat is helemaal niet schokkend. Biden heeft 20.000 soldaten bijgeplust na de Russische invasie in Oekraïne. Dat een deel van die troepen weer teruggaat, is niet iets om je zorgen over te maken.”
„De twee missies staan onder leiding van de opperbevelhebber van de NAVO, en dat is wel een Amerikaan. Vooralsnog blijft dat gewoon een Amerikaanse functie. We hadden graag gezien dat Rubio er wel was geweest. Amerika is toch de „indispensible ally”. Er was begrip voor zijn volle agenda. Ik denk wel: dat moet niet te vaak gebeuren. Desnoods verplaatsen we een vergadering. Dat hebben we onlangs ook voor minister van defensie Pete Hegseth gedaan.”
„Landau vindt het moeilijk te begrijpen dat de 23 EU-landen die óók NAVO-lid zijn, soms standpunten innemen die niet stroken met het Amerikaanse beleid.”
„Ja, meneer Landau zal moeten begrijpen dat de EU niet automatisch in de houding springt als Amerika iets van ons verlangt. Het kan zo zijn dat je soms meningsverschillen hebt. En dat is dan niet meteen een enorme crisis in de NAVO omdat we weten dat dat bondgenootschap in ons beider belang is.”
„Ja, dat werd ook wel duidelijk op de top in Den Haag. Trump was daar. Er is een ‘ironclad commitment‘ aan artikel vijf uitgesproken. Trump ging daar weg met het gevoel: de NAVO is een club die in het belang van Amerika is. Dat heeft-ie ook gezegd. Trump gelooft in de NAVO.
„Ik ben er heilig van overtuigd dat wanneer het NAVO-gebied wordt aangevallen ook de Amerikanen hun verplichtingen op basis van artikel vijf zullen nakomen.”
Van der Plas werd in de zomer van 2022 Permanent Vertegenwoordiger bij de NAVO. Het is zijn tweede posting bij het bondgenootschap. Zeventwintig jaar geleden, tijdens de Joegoslavië-oorlog, was hij er ook werkzaam. Ook toen woedde er oorlog in Europa en ook toen probeerden de Amerikanen er een einde aan te maken. Dat dit bijna dertig jaar later in Oekraïne wéér zo is „is voor Europa natuurlijk heel ongemakkelijk”.
„Het is voor veel Europeanen een harde waarheid dat de toekomst van de Europese veiligheid bepaald gaat worden in onderhandelingen waar Europa niet aan tafel zit. Maar dat is een fact of life. Dat heb je te accepteren. Poetin wil alleen rond de tafel zitten met de Amerikanen.”
Van der Plas is ervan overtuigd dat Rutte en de leiders van de grote drie – Starmer, Macron en Merz – veel toegang hebben tot Washington en de Europese belangen „voldoende geborgd” zijn. „In Amerika beseffen ze ook dat een akkoord over Oekraïne gevolgen heeft voor de EU en de NAVO en dat die organisaties moeten instemmen.”
Bij zijn komst drie jaar geleden was de sfeer op het hoofdkwartier beter, optimistischer, zegt Van der Plas. „Er was grote vastberadenheid om Oekraïne bij te staan. Er was ook een zekere euforie. De oorspronkelijke Russische aanval was vastgelopen. Er was grote bewondering voor de Oekraïense strijdkrachten.”
Na verloop van tijd is dat sentiment omgeslagen. „Het werd steeds duidelijker dat de Oekraïners niet meer in staat zijn om een strategische doorbraak te bereiken. Ook werd steeds duidelijker dat dit een ongelooflijk destructieve oorlog is die elke maand tienduizenden slachtoffers eist.”
Desondanks, zegt Van der Plas, blijven NAVO-landen Oekraïne steunen. Hij somt op wat Noorwegen, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Nederland steeds weer bijdragen. Maar het is wel steeds dezelfde kleine club, hoofdzakelijk Noord-Europese landen, die met forse bedragen klaarstaat, bijvoorbeeld om Amerikaanse wapens voor Oekraïne te kopen. De VS steunen Kyiv vooral met inlichtingen, Zuid-Europese landen hinken achterop in financiële bijdragen.
De geldschieters hebben er inmiddels genoeg van dat de rest het laat afweten. Van der Plas krijgt dan steevast de instructie uit Den Haag om dat aan te kaarten. Dat doet hij formeel tijdens de wekelijkse vergadering van de Noord-Atlantisch Raad, waar alle landen onder leiding van secretaris-generaal Mark Rutte bijeenkomen. En dat gebeurt tijdens de informele ambassadeurslunch op dinsdag, als de diplomaten onder elkaar zijn, zonder staf. „Daar worden mensen echt direct aangesproken. Je krijgt dan uiteenlopende antwoorden. ‘We kunnen niet meer doen gezien onze begroting’ of ‘We hebben al zoveel gedaan’ en ‘Het ligt bij ons politiek gevoelig’. Maar al die argumenten vallen in één categorie: je vindt het kennelijk niet zo belangrijk als wij.”
„Er is genoeg kritische massa binnen de Europese Unie om nog in december [op de EU-top] een akkoord te bereiken over de tegoeden. Dat geeft dan in ieder geval voor een jaar veel lucht. Naarmate de druk hoger wordt, komen er oplossingen. Crisis maakt Europa doortastend.”
Van der Plas draagt een uur lang een rotsvast geloof in de NAVO en de verbondenheid van de VS uit, ook al spreekt het Witte Huis met nog zo veel dedain over Europa. Uitzoomend erkent hij dat de politieke wereld snel verandert. Hij draait, vertelt hij, als diplomaat bijna 35 jaar mee. De uitgangspunten van buitenlands beleid uit zijn begindagen werken niet meer.
„Vlak na de val van de Muur was het paradigma de interdependentie-theorie: we nemen Rusland en China op in het wereldhandelssysteem, dan ontstaat daar een middenklasse en dan krijgen we een betere wereld. Dat is onjuist gebleken. De oude paradigma’s zijn niet meer bruikbaar. En daar moet iets voor terugkomen. Nu vliegen we in geopolitieke mist.”
„Je ziet nu een krachtmeting tussen democratische landen en autocratische regimes. Dat gevecht is nog niet beslecht.
„Ik wijs medewerkers vaak op de memoires van de beroemde Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Dean Acheson, architect van de na-oorlogse veiligheidsordening. Zijn memoires hebben de titel: Present at the creation. Over twintig jaar, houd ik ze dan voor, kunnen jullie zeggen: wij werkten bij de NAVO toen de nieuwe orde werd gevormd.”
Thijs van der Plas (1963) trad in 1992 in dienst bij het ministerie van Buitenlandse Zaken. Sinds 2022 is hij Permanent Vertegenwoordiger van Nederland bij de NAVO in Brussel. Van der Plas studeerde rechten en politieke wetenschappen aan de Universiteit Leiden.
Hij besteedde een groot deel van zijn loopbaan aan Europese kwesties. Hij is, naar eigen zeggen, sterk getekend door Srebrenica omdat hij als jonge beleidsmedewerker meeschreef aan memo’s waarin de Nederlandse inzet daar werd bepleit. Bepalend was ook het referendum over de Europese Grondwet, waar hij drie jaar over onderhandelde, maar die vervolgens in referenda in Frankrijk en Nederland werd weggestemd.
Aansluitend was hij als juridisch adviseur op de Nederlandse Permanente Vertegenwoordiging bij de EU betrokken bij de speurtocht naar een oplossing: Europa kreeg in 2009 niet de beoogde grondwet maar het Verdrag van Lissabon. Als Directeur Europese Integratie maakte hij mee hoe Nederland het Associatieverdrag van de EU met Oekraïne in een referendum wegstemde.
Daarna was hij betrokken bij het vinden van een manier om Nederland in de Kamer het verdrag alsnog te laten goedkeuren. Bij het verdrag werd een inlegvel gevoegd waarin stond dat de overeenkomst geen opstapje was naar EU-lidmaatschap voor Oekraïne.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC