Geopolitiek Nu president Trump de druk op Venezuela steeds verder opvoert, moeten ook het Nederlandse kabinet en de bestuurders op de ABC-eilanden zich voorbereiden op mogelijke acties vanuit de VS.
In de Caribische zee is sprake van zichtbare troepenopbouw, met oorlogs- en ondersteuningsschepen, waaronder het grootste vliegdekschip ter wereld: de USS Gerald R. Ford.
Aan de Nederlandse grens dreigt oorlog. Niet Rusland is de agressor, maar de Verenigde Staten. Tussen de eilanden van Grenada en Trinidad en Tobago namen de VS deze week een tanker met Venezolaanse olie in beslag. Op Aruba, Curaçao en Bonaire, enkele tientallen kilometers van de Venezolaanse kust, houden inwoners hun adem in.
Bestuurskundige en politicoloog Miguel Goede, Curaçaoënaar die op het eiland woont, ziet in de recente gebeurtenissen een duidelijke verschuiving. „De laatste 48 uur is de aandacht voor het onderwerp hier exponentieel gegroeid”, zegt hij. „Wat eerst ver weg voelde, komt nu letterlijk onze kustwateren binnen. Mensen vragen zich af of toeristen wegblijven, of er vluchtelingenstromen op gang komen, of dat we partij zijn geworden zonder dat we het doorhebben.”
Het voelt „alsof we terug zijn in de Koude Oorlog”, zegt Wouter Veenendaal, bijzonder hoogleraar Koninkrijksrelaties aan de Universiteit Leiden. „De VS, ooit een voorspelbare bondgenoot, worden op de eilanden nu ervaren als een grootmacht met onvoorspelbare bedoelingen.”
De onderschepping van de tanker volgt na een lange aanloop, waarin de VS vermeende drugsboten tot ontploffing brachten, met zeker 87 doden tot gevolg. Ook is sprake van zichtbare troepenopbouw in de Caribische Zee, met oorlogs- en ondersteuningsschepen, waaronder het grootste vliegdekschip ter wereld, de USS Gerald R. Ford. Deskundigen vragen zich af of dit een kantelpunt is. Niet alleen omdat de militaire presentie toeneemt, maar ook omdat op de eilanden het gevoel leeft dat niemand weet wat Washington van plan is – Den Haag evenmin.
Dat de VS meer willen dan symbolische druk, staat voor verschillende analisten vast. Volgens Liam Klein, onderzoeker aan Clingendael, is het onwaarschijnlijk dat de Amerikanen zich spoedig terugtrekken. „We zien in Latijns-Amerika, net als elders, een vorm van hybridisering, waarbij operaties net onder de drempel van gewapend conflict blijven”, zegt hij. „Washington ondersteunt al langer tegenstanders van het Venezolaanse regime en kritische journalisten, en probeert zo de machthebbers onder druk te zetten.”
Op de achtergrond speelt mee dat Venezuela onderdeel is van een netwerk van Amerikaanse rivalen. China koopt olie, Rusland levert militaire steun en Iran helpt sancties omzeilen. Het maakt dat vele ogen nu op het Caribisch gebied zijn gericht.
Volgens Klein is de Amerikaanse inzet gericht op het vervangen van het Venezolaanse regime van president Nicolás Maduro, in combinatie met toegang tot de grootste oliereserves ter wereld. „We weten dat de CIA groen licht heeft gekregen voor operaties in Venezuela. Dat is nieuw”, zegt hij. „Dit soort regime change-activiteiten kenden we vooral uit de Koude Oorlog.”
Klein wijst erop dat binnenlandse politiek in de VS een cruciale rol speelt bij de opstelling tegen Venezuela. „Trump waarschuwt al langer voor wat hij Venezolaanse criminelen en drugsdealers noemt. Hij framet dat als een vijandige invasie in de VS, een verhaal dat hem kan helpen harder op te treden en constitutionele regels op te rekken, zoals het uitstellen van verkiezingen in eigen land, als hem dat uitkomt.” Om dat verhaal geloofwaardig te houden, zegt Klein, moet Trump aandacht blijven geven aan dit conflict. Daarom is het volgens hem niet erg waarschijnlijk dat deze dreigingen zomaar voorbij zullen gaan.
Voor de eilanden betekent dit dat ze midden in een spanningsgebied liggen zonder veel invloed op buitenland- of defensiebeleid. Dat er in de Tweede Kamer geen leden uit de eilanden zitten, versterkt dat gevoel, zegt hoogleraar Veenendaal. „Ministers leggen verantwoording af aan Nederlandse Kamerleden, niet aan vertegenwoordigers van de eilanden. Die ervaren dat als een tekort.”
Daar komt bij dat de traditioneel warme band tussen de eilanden en Venezuela al jaren aan het veranderen is. De raffinaderij op Curaçao draait sinds 2019 niet meer (op Venezolaanse olie) en na escalerende politieke crises in Venezuela vluchtten ruim zeven miljoen Venezolanen het land uit, van wie duizenden naar de eilanden, waar ze vaak onder de radar leven.
Economisch hebben de eilanden het toch al lastig. Toerisme, de belangrijkste inkomstenbron, is extreem gevoelig voor onrust. Een scherp reisadvies of incident kan voldoende zijn om bezoekers weg te houden. Op Curaçao leeft 30 procent van de inwoners al onder het bestaansminimum en zouden nieuwe klappen direct voelbaar zijn.
Dat de Venezolaanse Nobelprijswinnares María Corina Machado heimelijk via Curaçao Venezuela ontvluchtte, maakt de positie van de eilanden minder neutraal. „Het is moeilijk voorstelbaar dat de Curaçaose en Arubaanse premiers daarover niet zijn geïnformeerd, zoals de Curaçaose premier verklaart”, zegt Goede. „Dat vergroot de kans dat Venezuela ons wél als partij ziet, ook al vinden we zelf van niet. Wij hebben hier een militaire basis waar de Amerikanen gebruik van maken. Dat is ineens een potentieel doelwit dat voor Maduro heel dichtbij is.”
Defensie rekent met grofweg drie scenario’s. Het eerste is dat de situatie bekoelt en met een sisser afloopt. In een tweede scenario houdt de huidige spanning aan en nemen de incidenten toe. Dan wordt er rekening gehouden met verstoring van onder andere het luchtverkeer en met de komst van vluchtelingen, al weet niemand hoeveel. Vorige week stuurde Defensie het bevoorradingsschip Zr.Ms. Den Helder richting de Caribische Zee, om bijvoorbeeld in te springen mocht het luchtruim dichtgaan.
Een derde scenario, dat als minst waarschijnlijk wordt gezien, is dat de eilanden zelf in het vizier komen. Volgens demissionair minister van Defensie Ruben Brekelmans (VVD) is militaire actie richting de eilanden nu onwaarschijnlijk. In een debat eerder deze week wees hij erop dat vooralsnog diplomatieke communicatie tussen de VS en Venezuela plaatsvindt.
Op de eilanden groeit het bewustzijn: opeens zijn ze onderdeel van een geopolitieke strijd. „Bedreigend”, zegt politicoloog Goede. „Mensen zeggen dat er geen acute dreiging is, maar er vallen al maanden bommen op vermeende drugsboten voor onze kusten. In de Caribische Zee zijn dagelijks vaarbewegingen van militaire aard. Wij zijn de uiterste grens van het Koninkrijk, maar onze stem in hoe we hiermee omgaan is nog steeds heel klein.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.
Source: NRC