Geopolitiek Uit de nieuwe Amerikaanse veiligheidsstrategie trekt Haroon Sheikh een aantal verontrustende conclusies. Toch put hij ook hoop uit het document.
Je kon het de afgelopen maanden al wel opmaken uit het beleid van president Trump, maar het is toch wat anders als het op papier staat en daarmee de officiële doctrine wordt. Ik heb het over de eerste heftige implicatie van de Nationale Veiligheidsstrategie die het Witte Huis begin december publiceerde: dat de Verenigde Staten afscheid nemen van de rol die ze sinds de jaren negentig op het wereldtoneel hebben gespeeld.
Haroon Sheikh is bijzonder hoogleraar filosofie aan de VU en senior onderzoeker bij de WRR.
Amerika wil af van militaire conflicten die het land niet direct raken, het hoeft niet meer overal dominant te zijn en het steunt het systeem van globalisering, vrijhandel en internationale instituties niet meer. Ook zegt het vaarwel tegen het promoten van waarden als democratie en mensenrechten. De strategie stelt expliciet dat allerlei landen hun eigen tradities en waarden hebben die gerespecteerd moeten worden. Met andere woorden: het Amerika dat wij kenden, het anker van onze buitenlandpolitiek, is niet meer.
Was dit maar de enige veronrustende conclusie die je uit het document kunt opmaken. Helaas zijn er meer. Zoals het inzicht dat wij in Europa geen prioriteit meer zijn voor de VS.
De strategie is opgebouwd vanuit drie prioriteiten, die je voor je moet zien als drie ringen. In de binnenste, belangrijkste ring draat het om het versterken van de VS zelf, het Homeland. Dat gebeurt door industriepolitiek, innovatiebeleid en strengere inperking van migratie.
De tweede ring is die van het westelijk halfrond. In de negentiende eeuw claimden de VS met de Monroe-doctrine al dominantie in Noord- en Zuid-Amerika. Deze strategie voegt daar de zogeheten Trump Corollary aan toe: spelers van buiten het continent mogen geen machtspositie meer op het westelijk halfrond hebben.
Deze Amerikaanse opstelling zal grote implicaties hebben voor de regio. De VS zullen militaire capaciteit uit de rest van de wereld terughalen naar het westelijk halfrond. We kunnen de komende tijd sterke druk verwachten op landen als Cuba en Venezuela, die zich al jaren tegen Rusland en China aan schurken, maar ook bijvoorbeeld op de haven in het Peruaanse Chancay die China recent heeft ontwikkeld. De boodschap aan landen op het westelijk halfrond is: jullie hebben maar één echte partner, en dat zijn wij.
De derde, buitenste ring betreft Azië, waar de VS te maken hebben met het opkomende China. Dat land moet volgens de strategie worden ingedamd, door bijvoorbeeld in te staan voor Taiwan, in expliciet verdedigend opzicht: als China niets doet, komen de VS ook niet militair in actie. De toon ten aanzien van China is in de nieuwe strategie verassend koel vergeleken met Trumps vroegere uitspraken over dat land. China wordt een „near-peer” genoemd, een ‘bijna-gelijke’. Er lijkt een erkenning van de Chinese macht uit te spreken. Dat sluit aan bij Trumps recente opmerkingen over een ‘G2’ met de VS en China als enige leden.
Wat níet in een strategie staat, is net zo belangrijk als wat er wel in staat. In dit geval wordt Rusland niet genoemd als dreiging voor de VS. Sterker nog, de enige verwijzingen naar het land gaan over het beëindigen van de oorlog in Oekraïne en het creëren van een modus vivendi met de Russen.
Ook dit bleek al uit recent beleid. Maar nu het een officiële doctrine is, zijn de gevolgen groot. De speciale relatie met Europa en het bestaansrecht van de NAVO zijn gebaseerd op de overtuiging dat Rusland een bedreiging vormt voor de VS. Die overtuiging wordt hier overboord gegooid.
Dat wij geen prioriteit meer zijn, is op zich nog geen ramp. Het kan ook betekenen dat wij gewoon geacht worden meer voor onszelf te zorgen. Tussen de regels door lijkt dat ook de boodschap. In een passage staat dat Europa op bijna alle materiële gebieden (behalve het nucleaire arsenaal) sterker is dan Rusland. Als we denken aan bijvoorbeeld bevolkingsaantallen, economische omvang, productiecapaciteit en defensie-industrie klopt dat.
Dat de strategie direct na die conclusie Europa’s angst voor de Russen als „existentiële dreiging” aanhaalt, lijkt bedoeld om te zeggen: Europa, maak je niet zo druk over Rusland en gebruik je materiële kracht om tot een machtsbalans met het land te komen. Ook elders in het stuk worden Europese landen genoemd als samenwerkingspartners, bijvoorbeeld met betrekking tot China of het Mondiale Zuiden.
Het beeld is echter veel grimmiger. De derde belangrijke les uit de strategie luidt namelijk zo: Europa is voor de VS niet alleen geen prioriteit meer – het is een probleem.
De passage over Europa heeft opvallend genoeg een heel ander karakter dan de rest van het document. Terwijl daarin de wereld op zakelijke toon wordt beschouwd, heeft dit stuk een quasi-filosofisch karakter. Het opent met de vraag naar de oorzaak van Europa’s malaise. Het benoemt eerst lage defensie-uitgaven en lage groei. Ook de Europese regelzucht komt voorbij.
Toch gaat dat allemaal niet diep genoeg om het probleem van Europa te verklaren. De uiteindelijke bron is „civilizational erasure”; Europa is zijn eigen beschaving aan het uitwissen. Het document noemt een reeks aan oorzaken: de EU die de soevereiniteit van staten opheft, migratiebeleid, inperking van vrije meningsuiting, lage geboortecijfers en gebrek aan nationale identiteit en zelfvertrouwen.
De strategie constateert niet alleen het verval, maar belooft ook Europa te helpen zijn pad te corrigeren. Het zal verzet organiseren tegen Europa’s bestaande koers. Dat moet vooral gebeuren via het steunen van „patriottische” partijen. De conclusie is extreem verontrustend: de VS willen Europa veranderen door wind in de zeilen van radicaal-rechts te blazen.
Hier schuilt een grote paradox. De strategie erkent aan het begin dat Amerika zijn waarden niet meer aan andere delen van de wereld moet opleggen. Maar juist bij Europa gaat het dat wel doen. Hoe kan dat?
Een eerste verklaring kan zijn dat progressieve waarden voor Trump niet als echte waarden tellen. De strategie suggereert dat traditionele waarden als familie en vaderland een land sterk en vitaal maken. Progressieve waarden verzwakken juist. Zo wordt er bijvoorbeeld gesproken over „gezonde” landen in Midden- en Zuid-Europa, waarschijnlijk doelend op het Hongarije van Orbán en het Italië van Meloni. De ironie is dat deze zogenaamd vitale landen nog lagere geboortecijfers hebben dan staten in West-Europa.
Een tweede verklaring zou een soort welgemeende betutteling kunnen zijn. De VS zien Europa als behorend tot dezelfde beschaving en daarom willen ze hun kleinere broertje op het rechte pad zetten, terwijl dit voor landen met andere beschavingen niet nodig of mogelijk is. Maar ook hier stuiten we op een paradox. Als de Amerikanen echt een sterk Europa als bondgenoot willen, zoals de strategie stelt, is steun aan radicaal-rechtse partijen dan de oplossing? Niet alleen zal dat de gecombineerde macht van de EU verzwakken, maar veel van die partijen zijn anti-Amerikaans zoeken juist nauwere banden met Rusland.
Dat brengt mij bij een laatste verklaring. Deze zit wat dieper verstopt onder de tekst van de strategie dan de vorige twee. Als het daadwerkelijk zo is dat Rusland geen bedreiging meer voor de VS vormt, dan vervalt ook de noodzaak voor een sterke EU. Sterker nog, zonder Russische dreiging is de EU een regionale grootmacht, die voor Washington wél bedreigend zou kunnen zijn. De steun aan rechtse partijen dient dan een agenda om verdeeldheid te zaaien en de EU te verzwakken.
President Trump heeft vaker gezegd dat de EU gebouwd is om de VS te belazeren. Dat is feitelijk onjuist: Amerikaanse steun was essentieel om de EU te creëren. Toch moeten we zulke opmerkingen van Trump serieus nemen. Historisch zijn ze misschien incorrect, maar het is wel hoe de Amerikaanse regering de zaken nu bekijkt. Zonder dreiging van de Sovjet-Unie of Rusland is de EU een potentiële rivaal van de VS. Die conclusie is te heftig om aan het papier van de Nationale Veiligheidsstrategie te worden toevertrouwd, maar wordt daarin wel geïmpliceerd.
Hoe verontrustend ook, er schuilt evengoed iets positiefs in. Achter de betutteling en belediging zit de erkenning van de EU als een rivaal. We kunnen wat dat betreft iets leren van China. Tot kort geleden dacht Trump ook die concurrent te kunnen ondermijnen – totdat hij leerde dat het land daar te machtig voor is.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.
Source: NRC