De Beatles die niet meer met elkaar praatten, maar nog wel samenwerkten: het inspireerde regisseur Joachim Trier tot zijn film Sentimental Value. ‘Dat er meer gaande is dan alleen de woorden waarmee we elkaar kwetsen: dat idee wilde ik loslaten in een film.’
is filmredacteur van de Volkskrant.
‘Misschien word ik wel een hippie’, zegt Joachim Trier, ‘ik weet het niet... Maar ik word zo moe van al die polarisatie tegenwoordig. En ik word ook moe van die antagonistenfilms, waarbij de ander als de vijand wordt beschouwd. Het is zo fucking cliché, zo ontstellend saai. En dat terwijl de wereld op z’n kop staat en het recht en de politiek plots fictie zijn geworden.
‘Wat blijft er dan nog voor ons over? Tederheid, denk ik. Luisteren naar elkaar. Elkaar zíén. En ja, dan kun je zelfs uitkomen bij een familie die elkaar haat, zoals in mijn film. Ook helemaal op de bodem van de put moet er toch iets van hoop bestaan: hoop op liefde, op verzoening.’
Met Sentimental Value, de opvolger van zijn wereldhit The Worst Person in the World (Verdens verste menneske), regisseerde de Noorse cineast de ideale film voor deze feestdagen. Over hereniging (van een gezin) gaat zijn nieuwe komische drama. En over de betekenis die kunst – of film – daarbij kan hebben, zelfs als de intenties van de maker van die kunst misschien niet helemaal zuiver zijn.
Als zijn ex-vrouw overlijdt, dringt de zelfzuchtige Noorse regisseur Gustav Borg (de Zweedse veteraan Stellan Skarsgård) zich plots weer op in het leven van zijn twee – van hem vervreemde – volwassen dochters (Renate Reinsve en Inga Ibsdotter Lilleaas). Hij claimt het oude familiehuis: dat moet dienen als decor van de geschiedenis van hun oma, die hij wil verfilmen.
Dochter Nora (Reinsve), een door hevige podiumvrees bevangen toneelactrice, weigert zelfs maar het script te lezen als die lul van een vader háár vraagt voor de hoofdrol. Dan blijkt een Amerikaanse steractrice (Elle Fanning) geïnteresseerd, en stapt de kapitaalkrachtige streamingdienst Netflix in.
Tussen de tumultueuze verwikkelingen en inside filmgrapjes door verstilt Sentimental Value (Affeksjonsverdi) soms even, om de pijn te tonen in het gezicht van de dochters en de vader, die zo worstelen met zichzelf en elkaar.
Bij de wereldpremière in Cannes werd de komedie bekroond met de Grand Prix (ook wel gezien als de tweede prijs). En Amerikaanse kranten tippen de 38-jarige Renate Reinsve inmiddels voor de Oscar voor beste vrouwelijke hoofdrol. Voor haar acteerwerk in The Worst Person in the World (dat werd genomineerd voor beste internationale speelfilm en beste script), een rol die de Noorse wereldfaam bracht, ontglipte die nominatie haar nog.
Trier (51) zit op een hotelterras van de Franse badplaats, het lange lijf iets voorovergebogen. De inspiratie voor Sentimental Value, zegt de oud-skateboardkampioen, danken hij en zijn vaste coscenarist Eskil Vogt ook aan de Beatle-documentaire Get Back (2021) van Peter Jackson.
‘Een meesterwerk! Je ziet de Beatles uiteenvallen, en terwijl ze uiteenvallen maken ze nog prachtige liedjes. Met elkaar praten doen ze al niet meer, maar tegelijkertijd zijn er allerlei vormen van creatieve communicatie gaande. Het is net alsof ze onderling een geheime taal spreken, zonder dat ze zich daar zelf van bewust zijn.
‘Zo gaat dat ook in families, dachten Eskil en ik: dat er meer gaande is dan alleen de woorden waarmee we elkaar voortdurend kwetsen. Dat idee wilde ik loslaten in een film.’
Het is zijn zesde speelfilm, na zijn in de Noorse hoofdstad gesitueerde ‘Oslo-trilogie’ – bestaande uit Reprise (2006), het verpletterende ex-junkiedrama Oslo, August 31st (2011) en The Worst Person in the World (2021) – zijn eerste Engelstalige speelfilm Louder Than Bombs (2015, met Isabelle Huppert en Jesse Eisenberg) en de bovennatuurlijke thriller Thelma (2017).
‘Een specialist in het pijnlijke proces van volwassenwording’, zo werd Trier eerder omschreven in de Volkskrant. Putte hij voor Sentimental Value ook uit zijn eigen jeugd en familie-ervaringen?
‘O, absoluut. Wat niet betekent dat dit verhaal over mijn broer, mijn zus en onze ouders gaat. Maar het begrip verzoening, daar ben ik bekend mee. Of met teleurstellingen. En nu ik zelf vader ben van twee jonge kinderen, vraag ik me ook af hoe ik hen ooit zal teleurstellen. Elk redelijk mens stelt zichzelf die vragen toch?
‘Er is altijd een trauma, er is altijd wel iets van shit uit het verleden. In mijn familie was dat de Tweede Wereldoorlog: mijn grootvader zat in het verzet, werd gevangengenomen en overleefde dat maar net. Er werd nooit over gesproken, maar je voelde zijn pijn – zoiets kan van generatie op generatie worden doorgegeven.
‘Ik denk daar vaak aan, nu ik zelf ergens in het midden van mijn leven zit. Vroeger maakte ik een soort punkfilms, over jongeren, of dertigers. Nu denk ik: shit, ik word oud.’
Wanneer dacht u: ik maak van die vader in de film een filmregisseur?
Trier lacht. ‘Hadden we niet moeten doen, hè? Ik begon met die twee zussen; die vader kwam er later pas bij. Het is een cliché, zo’n filmregisseur ín een film. Op papier was het eerst onbenullig, maar het deed iets met het verhaal wat mij enorm beviel. Zo kon ik scènes creëren waarin we een kunstenaar aan het werk zien, maar het eigenlijk over communicatie gaat. Over familie.’
Die Gustav Borg is nét geen volbloed klootzak. Hoe bewaakte u die grens?
‘Dat is de wisselwerking tussen het personage dat we schreven en vertolking van Stellan Skarsgård. Ik legde de rol al aan hem voor voordat we het script af hadden, om te zien of hij ervoor open stond. Oké, dan hebben we iets, dacht ik. We konden de warmte, de échte warmte van Stellan loslaten in dat klootzakpersonage Gustav Borg.
‘Je moet weten: dit was best een zware film om zo drie jaar bij je te dragen. Ik ben supergelukkig dat ik twee kleine kinderen heb én regisseur ben, maar de combinatie maakte me ook wel nerveus. Mijn vrouw steunt me enorm; ze is architect en ook soort van creatief betrokken bij mijn werk. Toch was ik bang dat er tijdens het draaien een afstand zou ontstaan tussen mij en mijn gezin. Misschien is het niet zo relevant, maar het lukte me om dat te voorkomen. Dat vond ik een enorme prestatie.
‘Ik was kwetsbaar, tijdens het maken van Sentimental Value. Misschien wil ik daarom ook dat het publiek toch van Gustav Borg houdt: juist omdat hij de nachtmerrievariant is, alles wat ik níét probeer te zijn, snap je? En als die zussen dan toch contact met die vader pogen te maken, raakt dat me. Maar het is niet biografisch. Ik identificeer me verder niet met die Gustav.’
Actrice Renate Reinsve wordt ook nu weer bejubeld om alles wat ze met haar gezichtsuitdrukkingen laat zien. Hoe regisseert u dat?
‘Dat begint eerst heel technisch. En daarna identificeert ze zich echt met haar rol, op een diep niveau. Maar het is niet zo dat ze precies dezelfde relatie met die zus of die vader voelt. Waar het om gaat, is dat ze het juiste equivalent van pijn of afstand of verlangen verbindt aan haar personage. Dat sijpelt op een of andere manier door het masker van het personage, en dat film ik dan.
‘Het is schijn: doen alsof. En toch wordt het heel even echt. Verder probeer ik Renate voldoende ruimte te geven, soms praat ik wat tegen haar: triggerwoorden, persoonlijke dingen – we kennen elkaar goed. En dan haal ik later mijn stem eruit.’
Hoe was het om plots een kolossale hit te hebben?
‘Mag ik eerlijk zijn? Vanuit mijn perspectief was Reprise (zijn debuutdrama over het gebutste leven van twee jonge schrijvers, red.) al een grote hit in de Verenigde Staten. En Oslo, August 31st was dat dan weer in Frankrijk. Natuurlijk waren er mensen die dachten dat The Worst Person pas mijn eerste film was, maar het was mijn vijfde.
‘Mijn films werden al over de hele wereld uitgebracht, en dat bleef dus zo. En dát is succes, naar mijn maatstaf. Het gaf wel wat vrijheid: meer geld om deze film te maken. En meer geld helpt: dan heb je meer draaidagen, en kun je op 35 millimeter draaien.
‘Weet je wat mij opvalt? Dat we op een punt in de geschiedenis staan waar iedereen het steeds maar heeft over de crisis van de film, en de invloed van al die streamingdiensten. Terwijl ik denk: nou, dit zijn toch prima tijden voor iemand die zijn geld zet op persoonlijke films, zoals ik?
‘Nee, Hollywood is niet meer wat het was. Dus het publiek komt op een andere manier in aanraking met films. Mensen gaan naar Letterboxd (een onlinefilmplatfom, red.). Of ze bouwen onlinefanpagina’s voor filmmakers uit andere delen van de wereld. En zo kan Europese cinema plots ook heel populair zijn in de VS.
‘Dus ja, ik ben optimistisch. En we hebben slimme journalisten nodig, die niet steeds praten over het verval van de filmindustrie. Welk verval? Worden er soms geen goede films meer gemaakt? Ik zie élk jaar weer goede films. Het helpt niet als iedereen maar tegen elkaar blijft zeggen dat de cinema stervende is, begrijp je?’
Hoe zien ze u thuis in Noorwegen?
‘O, daar ben ik niet zo interessant. Ik word niet herkend in winkels, of zoiets. Of een beetje misschien, nu. In Noorwegen word ik ook niet als heel Noors beschouwd. Ik ben half Deens, al is dat niet echt de reden. Het is meer dat ze zeggen: o hij, dat is die Noorse regisseur die een soort Franse films maakt.
‘Je moet weten dat we in Noorwegen geen grote filmtraditie kennen. Veel van de films die wij maken doen alsof ze Amerikaanse films zijn, maar dan in een soort Noorse uitvoering. Al zijn er wel steeds meer jonge mensen die films zien, en die ook filmclubs oprichten. Het verandert wel, geleidelijk aan.’
Met twee Oscarnominaties op zak had u er ook voor kunnen kiezen om een Hollywoodfilm te maken. Voelt u zich aangetrokken door die wereld?
‘Maar dan vraag ik je: wat is dat dan, een Hollywoodfilm? Kijk wat ze daar maken. Tuurlijk, Tom Cruise – daar hou ik absoluut van. Fysieke cinema, niks mis mee. En dan kijk je verder: al die superheldenreeksen, die maar een beetje vooruitwaggelen.
‘Waar zijn de Hollywoodfilms gebleven met een middelgroot budget? Die films waarin zo goed werd geacteerd? Goed, je hebt Paul Thomas Anderson, een vriend van me – die bewonder ik. En hij doet zijn eigen ding. Maar waarom zou ik weggaan uit Noorwegen als ik daar gewoon eindverantwoordelijke kan zijn, en dat al sinds mijn allereerste film?
‘Lars von Trier, Almodóvar, Haneke: dat waren mijn helden toen ik opgroeide. Ik wil me niet met hen vergelijken, hoor, maar net als zij probeer ik te werken binnen het Europese systeem. Wat me ook altijd zo aantrok aan het werk van die filmmakers, is dat het echt helemaal hún fucking films waren. Je zag de nieuwe Haneke, de nieuwe Von Trier. Dat bewonderde en koesterde ik. En nu probeer ik ernaar te leven.’
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant