Lidwoorden Van veel dingen vragen we ons niet meer af waar hun oorsprong ligt. In deze rubriek wordt gezocht naar het begin der dingen. Dit keer: lidwoorden. Sinds wanneer zeggen we de en het of die, der das?
Zangeres S10 zingt niet 'het' maar 'de leven'.
In 1919 begon kunstenaar Hans/Jean Arp zijn gedicht Opus Null met de geweldige regel „Ich bin der grosse Derdiedas”. Het is een regel die niet makkelijk in andere talen is om te zetten, zelfs al zijn dat verwante talen. In het Nederlands: Ik ben de grote Dedehet? In het Engels: I am the great Thethethe? In het Russisch? Onvertaalbaar?
Arps gedicht is een van de weinige voorbeelden waarin lidwoorden tot plezier leiden. Ik kan in ieder geval niet zo gauw een ander voorbeeld van lidwoorden verzinnen die zo verrukken als dit monster vol mogelijkheden: een dedehet kan alles zijn; van een stofje tot een draak tot het heelal, behalve God misschien, want daarvan bestaat er volgens sommigen maar één en die heeft dus geen lidwoord nodig (wel een hoofdletter). En dat terwijl je die lidwoorden miljoenen keren moet uitspreken. Volgens ChatGPT heb ik al zo’n 5.850.000 keer ‘de’ of ‘het’ gezegd, volgens de AI van Google zelfs 20 miljoen keer. En ik heb bijna nooit over de Britse band The The gepraat.
Ook over ‘de’ en ‘het’ zelf heb ik nog nooit een gesprek gevoerd, al kan het wel of niet gebruiken van een lidwoord toch een belangrijk verschil in betekenis geven. Denk aan de Oekraïne of Oekraïne – het verschil tussen een streek en een staat.
Lidwoorden worden het meest genoemd bij het leren van een taal, want dan zijn die lidwoorden vaak een struikelblok. De Amerikaanse schrijver Mark Twain probeerde eind jaren 1870 Duits te leren en klaagde in zijn eigen Engels, gezegend met alleen ’the’: „Every noun has a gender, and there is no sense or system in distribution; so the gender of each must be learned separately and by heart. There is no other way. To do this one has to have a memory like a memorandum-book. In German, a young lady has no sex, while a turnip has. Think what overwrought reverence that shows for the turnip, and what callous disrespect for the girl.” Net als Mädchen in het Duits is meisje in het Nederlands onzijdig, zoals alle verkleinwoorden. Een turnipje, of knolraapje, zou ook onzijdig zijn. Maar waarom eigenlijk? En sinds wanneer?
Lidwoorden schijnen een relatief late toevoeging aan het arsenaal van veel talen te zijn. In het Nederlands kwamen ze in de vroege Middeleeuwen voort uit aanwijzende voornaamwoorden (nu die, dat), en het onbepaalde lidwoord ‘een’ uit 1. Ook in andere Germaanse talen gebeurde dat. Uit het Engels verdween het onderscheid tussen mannelijk, vrouwelijk en onzijdig, in het Duits bleef dat bestaan. Nederland heeft daar een tussenpositie, maar hoe lang nog? ‘Het’ schijnt steeds minder voor te komen in de Nederlandse taal. Misschien haalt dit woord als lidwoord de 22ste eeuw niet. Leve de meisje! En de leven, waarover Sef in 2011 al zong en S10 in 2023 opnieuw: „Dit is de leven. En ik weet dat dit de leven is.” Toch nog een voorbeeld. Ook verdwijnt het lidwoord soms helemaal. Mensen zeggen tegenwoordig ‘op werk’.
In het Duits is die ontwikkeling nog niet begonnen, al wordt er soms om gesmeekt. Bijvoorbeeld door de schrijver Abbas Khider, voor wie de Duitse indeling vanuit het Arabisch net zo’n nachtmerrie waren als voor Twain uit het Engels. Hij stelde een paar jaar geleden voor om het systeem van Duitse lidwoorden te vereenvoudigen tot ‘de’ (bepaald) en ‘e’ (onbepaald), meervoud ‘die’. „Als de buitenlanders in Duitsland van mijn voorstel horen, vermoed ik dat ze allemaal de straat op gaan, en dagenlang dansen, feesten en juichen. Ongetwijfeld zullen sommigen hun lidwoordenhaat de vrije loop laten en roepen: ‘Wir sind de Volk!’.” Voor het zover is schreef hij ook maar een leerboek Duits, Deutsch für alle. Das endgültige Lehrbuch.
Er zijn ook talen met nog uitgebreidere systemen dan het Duits. Guy Deutscher schrijft in zijn boek The Unfolding of Language over de Australische taal Gurr-goni, waarin ze behalve mannelijk, vrouwelijk en onzijdig ook nog een aparte groep voor groente hebben. Volgens Deutscher kwam daarin het woord vliegtuig terecht, een toewijzing die redelijk wordt als je er meer van weet: in de groentegroep zitten niet alleen groentes maar ook bomen en hout en dingen die van hout gemaakt zijn, zoals kano’s, en van kano is het een kleine stap om een vliegtuig, ten slotte ook een transportmiddel, als groente te classificeren.
Sommige talen hebben helemaal geen lidwoorden, die hebben dan weer uitgangen, zoals het Latijn of het Russisch, allebei Indo-Europese talen. De talen uit deze groep delen vaak wel het onderscheid mannelijk, vrouwelijk, onzijdig. Misschien was dat ook al een kenmerk van het proto-Indo-Europees, soms liefkozend PIE genoemd, de laatste gemeenschappelijke voorouder die alle Indo-Europese talen delen, van Noors tot Italiaans en van Portugees tot Perzisch.
Dit proto-Indo-Europees werd duizenden jaren geleden gesproken, al weet men nog steeds niet precies waar; er zijn verschillende hypotheses, waarbij de Koerganhypothese van Marija Gimbutas als een van aannemelijkste geldt. Volgens Gimbutas ging het om een gebied in het zuiden van Oekraïne en Rusland. Het protosysteem van drie geslachten, mannelijk, vrouwelijk en onzijdig, ging waarschijnlijk terug op een systeem van twee groepen, levend en levenloos, of bezield en onbezield: een voor mensen en dieren en een voor dingen en begrippen.
Hoe en waarom dit systeem bedacht is en hoe en waarom het weer is veranderd, is raadselachtig. Mij is altijd geleerd dat het systeem willekeurig is; vandaar dat het juist zo moeilijk is aan te leren voor wie er niet mee is opgegroeid. Dat het ook met willekeur begonnen is, is moeilijker aan te nemen. Maar als we het Gurr-goni als voorbeeld gebruiken, lijkt het wel iets wat eventueel te begrijpen zou kunnen zijn. Dan krijg je wel erg veel patriarchale groente op je bord. „Mannelijk zijn desgelijks de namen der hoge en forse bomen, vrouwelijk die der fijnere en kleinere heesters en kruiden”, schreef een taalkundige in de negentiende eeuw, toen ook het Nederlands nog ferm geloofde in het onderscheid tussen mannelijk en vrouwelijk. Maar volgens neerlandicus Jelle Stegemann ging dat in de zestiende eeuw in de praktijk al steeds verkeerd. Gelukkig. Leve de leven en het willekeur.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC