Wie met zijn schoenen aan een kamer betreedt, neemt bacteriën mee die enge ziekten kunnen veroorzaken. Het is een waarheid die nog niet overal is doorgedrongen. Hoog tijd om de geruite pantoffel uit zijn verdomhoekje te halen.
is cultuurverslaggever bij de Volkskrant.
Op de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (1588-1795) valt van alles aan te merken, maar schoon waren ze er wel – zo proper en netjes dat reizigers van heinde en verre toestroomden om het met eigen ogen te aanschouwen en er na thuiskomst sterke verhalen over te vertellen.
Het beste verhaal, opgetekend door onder anderen de 17de-eeuwse Engelse diplomaat Sir William Temple, gaat over een bezoeker die aanschelt bij een statig Amsterdams pand. Aan de dienstbode die de deur opent, vraagt hij of mevrouw ook thuis is. Ze knikt bevestigend. Wanneer de man aanstalten maakt de gang in te lopen kijkt de meid naar zijn smerige schoenen, pakt hem op, slingert hem over haar schouder en sjouwt hem de gang door naar de trap, waar ze hem op een stoel plant en een paar sloffen aantrekt: nú mag hij naar boven, naar mevrouw. Er bestaan ook versies waarin de man de heer des huizes is en de dienstbode zijn echtgenote.
Hoeveel rust, reinheid en regelmaat heeft een mens nodig? Volkskrantverslaggever Wilma de Rek, tevens auteur van het boek Rust, reinheid en regelmaat, gaat in een serie op zoek naar antwoorden. Lees hier de andere artikelen terug.
Bij lezing van het verhaal (de Britse historicus Simon Schama schrijft erover in Overvloed en onbehagen) voelde ik een diepe zielsverwantschap met de krachtig ingrijpende vrouw. Toen ik net samenwoonde met mijn huidige geliefde, viel me op dat hij zijn schoenen binnen niet uittrok. Snel kocht ik een paar heerlijke slofjes voor hem, met bont van binnen. Er veranderde niets. Ik meende dat het bont hem misschien kwetste in zijn gevoelens van mannelijkheid en schonk hem een ander paar, kaal en zakelijk. Inmiddels zijn we zeven paar pantoffels en diverse kalme gesprekken verder. De huidige situatie is dat hij nog steeds geen sloffen draagt, maar wel zijn schoenen uitdoet als hij van buiten komt — en daar ging het me maar om.
De lijst met uiterst sterke argumenten om binnenshuis geen schoenen te dragen, begint met een simpele vaststelling: binnen is het schoon en buiten is het vies. Het wemelt op straat van de hondenkak, soms in vieze hoopjes maar meestal geniepig platgetrapt en vermomd als onschuldige modder. Buiten lopen rochelende mannen rond, mensen tuffen er hun kauwgom uit en smijten peuken neer. Wie met zijn schoenen van buiten een kamer betreedt, neemt onder zijn voeten bacteriën mee zoals E. coli, die enge ziekten kunnen veroorzaken.
Verder markeert het uittrekken van schoenen de overgang van de ene wereld naar de andere. Van de profane naar de heilige, zoals in bijvoorbeeld moskeeën, of van de boze buiten- naar de knusse binnenwereld, zoals thuis. En het voelt gewoon lekker. Er is een belegen mop over een man die getrouwd is met een helleveeg en zijn schoenen altijd expres een maat te klein koopt: zo beleeft hij elke dag toch één fijn moment, namelijk bij het uittrekken.
Maar vooral is het hygiënisch. Zeker, er bestaat zoiets als ‘de hygiënehypothese’: de aanname dat een overdreven hygiëne slecht is voor de weerstand. Maar van restjes platgestampte hondenkak wordt heus niemand sterker.
Ben ik een hysterisch zeikwijf? Wellicht, maar ik sta niet alleen. Afgelopen april stond er een stuk in The Guardian met als kop Shoes on at home or shoes off? If you care about your health, it’s a no-brainer. ‘Dat het binnenshuis dragen van schoenen vies is, is in het Verenigd Koninkrijk een vrijwel onbekende waarheid’, luidde de eerste zin.
De Britten zijn dus net zulke smeerlappen als de Nederlanders. Maar de vroegere Nederlanders, althans het vrouwelijke deel daarvan, wisten volgens het verhaal van Sir William Temple wél hoe het moest. Wanneer ging het mis, en welke landen doen het nu goed?
Volgens historicus Marieke Hendriksen, verbonden aan het Huygens Instituut, is dat lastig te zeggen: er is niet veel onderzoek gedaan naar de draaggeschiedenis van schoenen en pantoffels. ‘Ik heb de indruk dat het in Noordwest-Europa wat normaler is om je schoenen binnen aan te houden dan in andere delen of Azië, maar in Scandinavië gaan de buitenschoenen over het algemeen wel uit als je een huis binnengaat.’
Of inwoners van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden binnen echt massaal op slofjes liepen, is overigens maar de vraag, zegt ze. ‘Op De Liefdesbrief van Johannes Vermeer zie je schoenen bij de deur staan maar dat kan allerlei betekenissen hebben; met schilderijen weet je nooit of ze beschrijvend of symbolisch zijn.
‘Op veel andere schilderijen uit die tijd dragen mensen binnenshuis schoenen of muilen. Dat kunnen binnenschoenen zijn, het kan er ook mee te maken hebben dat ze zich op zo’n schilderij naar de buitenwereld presenteren, wat je in je goeie goed doet. Maar het suggereert dat er echt niet altijd door iedereen pantoffels werden gedragen, in ieder geval niet in ruimtes waar ook bezoekers kwamen.’
Hendriksen vermoedt dat het kopen van pantoffels tot in de 19de eeuw ‘een beetje een upper class-ding’ was. ‘In de gedigitaliseerde Amsterdamse notariële akten zag ik dat er tussen 1600 en 1800 maar in één inventaris melding wordt gemaakt van pantoffels, van een predikant. Het ligt voor de hand dat arme mensen, als ze hun schoenen al uittrokken, gewoon dikke sokken aandeden als ze ergens naar binnen gingen. Alleen rijkere mensen hadden meerdere paren schoenen.’
Zou het kunnen dat mannen door de eeuwen heen wat minder enthousiast zijn geweest over het uittrekken van schoenen dan vrouwen? Niemand wil een ‘pantoffelheld’ of ‘held op sokken’ zijn. Hendriksen: ‘Dat kan heel goed, in de eerste helft van de 20ste eeuw was ‘onder de pantoffel zitten’ een staande uitdrukking; dan zat je als man bij je vrouw onder de plak.’
Ook een in de archiefzoekmachine Delpher gevonden krantenadvertentie uit 1960 wijst op een zekere mannelijke sloffenweerzin. Naast een plaatje van een geruite slof (3,75 gulden) staat deze wervende tekst: ‘‘Schoenen uit, in huis!’ Uw zoon doet het vást, als hij zo’n paar heerlijke velours pantoffels heeft! Sterk en warm, in pittig ruitdessin.’
De geruite slof! Volgens een Volkskrant-stuk uit 2003 ‘kan die echt niet meer’, maar 2003 is een eeuwigheid geleden. Ik ga er de komende kerst in elk geval iemand hartstikke blij mee maken.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant
