De columnist zit op de bank en kauwt op zijn potlood. Er ligt een briefje naast hem waarop hij boodschappen dient te noteren. Hij moet, ten eerste, potten doperwten kopen en gedroogde abrikozen, voor het geval dat de stroom uitvalt.
Daarnaast komen er van alle kanten berichten die hij onder de abrikozen moet opschrijven. President Trump van de Verenigde Staten heeft de rechtsorde afgeschaft. In Nederland hoopt een Nationaal Deltaplan op een Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie. Er komt een vriendelijke uitnodiging binnen van de ambassade van Syldavië, die graag uitlegt hoe je uit de greep van Rusland blijft.
Naast het nieuwe Veiligheidsplan van Trump krabbelt de columnist het woord ‘anarcho-kapitalisme’. In de krant leest hij dat de Argentijnse minister Federico Sturzenegger van Deregulering en Staatshervorming op bezoek is in Nederland. „Hij draagt een miniatuur-kettingzaagje op zijn revers.”
De regering van Argentinië wil staatstaken afstoten. Het tijdperk van de alomtegenwoordige staat is voorbij, heeft de Argentijnse president onlangs gezegd: het is tijd voor anarcho-kapitalisme. Vorige week hebben de rechtse partijen van Nederland minister Sturzenegger met zijn kettingzaag genoeglijk te eten gehad. Tegen de VVD heeft hij gezegd dat Nederland kan volstaan met een cirkelzaag.
Naast de abrikozen zet de columnist een padvindersfluit op zijn lijstje. Straks kan hij dan vanaf het dak laten weten waar hij zit. Naast het woord anarcho-kapitalisme schrijft hij ‘roofkapitalisme’ en ‘AI-rekenkracht’. Er is zojuist een boek verschenen waarin de Franse historicus Arnaud Orain een oude vorm van kapitalisme ziet terugkeren: een mateloos kapitalisme dat zich niet bekreunt om universele beginselen en internationale verdragen. „Recht wordt recht van de sterkste”, concludeert recensent Maarten Doorman.
De columnist zet nu een pijl tussen roofkapitalisten en AI-rekenkracht, want de moderne roofkapitalisten verhandelen niet alleen olie en vervoeren niet alleen specerijen: ze beheersen ook politieke beslissingsmachines. Normerende technologieën zoals AI. Die kunnen staatstaken overnemen en de staat afschaffen: wie AI-macht bezit, kan het recht negeren.
Vanaf hier loopt de lijn regelrecht door naar het Nationaal Deltaplan. Dat plan zou Nederland moeten redden van het lot een vazalstaat te worden, maar het is opgesteld door mensen met verstand van geld en niet van de staat, met verstand van rekenen en niet van het recht. Dus zet het blind in op een competitief ondernemersklimaat en AI-implementatie. Voor de ‘democratische inbedding’ komen er ‘burgerberaden’. Zucht. De columnist zet waxinelichtjes op zijn lijstje.
Nu wordt het tijd voor de conclusie. De geest van de columnist verlaat zijn lichaam en hij ziet zichzelf in al zijn nutteloosheid op de bank zitten. Wat is zijn rol? Wat is ieders rol in het geheel? Hij reikt naar een boek over het begin van het rechtsdenken dat hem door een lezer van de krant is aangeraden: het boek Numeri van Jonathan Sacks uit 2009. De Bijbel, zegt Sacks, beschrijft het langzame proces van sociale ordening op basis van wet en gerechtigheid.
De eerste vijf Bijbelboeken beantwoorden de vraag hoe je een wereld schept waarin mensen in vrijheid een orde onderhouden. Mozes en de zijnen dwaalden zo lang door de woestijn, wel veertig jaar, voordat ze zich vestigden en een natie vormden, omdat het tijd kost je vrij te maken en je vrijwillig aan de wet te onderwerpen.
Ze waren slavernij gewend en nu moesten ze zichzelf leren beteugelen. Daarvoor moesten ze verantwoordelijkheidszin ontwikkelen, behoeftebevrediging uitstellen en kunnen oordelen over de eigen oordelen. Zoiets kost tijd, vele woestijnjaren, want het is zwaar werk, „een vrije samenleving is een morele prestatie”.
Wat je nu ziet, in 2025, is het afscheid van een orde die berust op wet en gerechtigheid. Het wereldbeeld van Trump is een afscheid van de Bijbel. Het anarcho-denken dat staatstaken overlaat aan AI-rekenkracht is een afscheid van het ethisch denken dat berust op de kracht van het woord. Je kunt een machine of een taalmodel niet aan zijn woord houden: dat woord heeft geen performatieve waarde, het is geen belofte, het perkt de eigen vrijheid niet in.
Als het afscheid van de vrije samenleving doorzet, zullen we binnenkort met onze padvindersfluit op het dak opnieuw moeten bedenken hoe je op basis van gerechtigheid samenleeft. Ja, zoiets kost tijd. Maar, zoals Sacks zegt, ook al ben je niet vrij om een opdracht in één generatie te voltooien, „je bent ook niet vrij om ervan af te zien”. De columnist schrijft het op. Niet als een conclusie, maar als een begin.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC