Het werd niet de heiligverklaring van Sint Joost, maar de sfeer in de Amsterdamse Oude Lutherse Kerk was gewijd. Geen wonder, de slagschaduw van de zelfgekozen dood en zijn „donkere kanten” hing over de presentatie van Zwaag, Maria Vlaars imposante biografie van Joost Zwagerman (1963-2015).
Van sommige kennissen en lezers is kritiek gekomen op de biografie, die juist die donkere kanten teveel zou uitlichten: seks, drugs en (minder) rock-’n-roll. Werd hier niet een geliefde schrijver gereduceerd tot de gruizigste bladzijden uit zijn levensloop?
In zijn Contre Sainte-Beuve waarschuwde Proust ervoor: kunst verklaren uit het leven. Terecht, maar dat is niet wat er gebeurt in Zwaag. Het laat de man ongenaakbaar zien in zijn vele tegenstrijdigheden – charmant en gekmakend, schuchter en manisch, egocentrisch en meelevend – maar zonder zijn werk te lezen als een diagnose daarvan.
Bovendien zijn ook over Proust, toch een maatje groter, magnifieke biografieën verschenen die het werk niet ‘verklaren’ maar wel reliëf geven aan de totstandkoming ervan. Overigens met vermelding van erotische bijzonderheden waarbij die van de grootstedelijke Alkmaarder afsteken als studentenuitspattingen.
Heel Proustiaans is intussen die verbolgen reactie van kennissen. Proust kon als geen ander de ontzetting beschrijven die toeslaat als je iemand, een bekende, vriend of geliefde, ineens met andere ogen ziet. Maar ook de vertrouwde, altijd enthousiaste sales man – van taal, kunst én zichzelf – ontbreekt in het boek niet. Herkenbaar voor de laatste generatie opwaarts mobiele middenklasse-kinderen die opgroeiden in een offline wereld: de literaire geldingsdrang, le plaisir de se voir imprimé, een bijna existentiële drift om jezelf in druk te zien.
Die lust joeg Zwagerman ook de polemiek in, een genre waar hij door zijn lichtgeraaktheid niet echt talent voor had: de wraak werd zelden koud opgediend, liever zo heet dat hij er ook zelf zijn handen aan brandde. Het dieptepunt, zijn moddergevecht met Anil Ramdas in 2011, krijgt bij Vlaar eindelijk de juiste behandeling. Niet als afrekening met een gevallen ster (Ramdas) door een fonkelende Bekende Nederlander, maar als treurige botsing van twee vallende sterren. Waarbij ik (als vriend van Ramdas en trouwe Zwagerman-watcher) aanteken dat Joost zijn drift wat minder cultiveerde dan Anil.
Die andere beruchte vete, de brouhaha tussen aspirant-volksschrijver Zwagerman en aspirant-cultuurpaus Michaël Zeeman van de Volkskrant, heeft daarbij vergeleken meer weg van een komedie, of slapstick. Twee mannen die in het holst van de nacht achter hun toetsenbord elkaars Wikipedia-lemma maltraiteren. Laurel en Hardy op de apenrots.
Niet toevallig was ook dit weer een confrontatie van twee sociale stijgers op het slagveld van middle brow en high brow. De kruitdampen walmen nog na bij Vlaar én in de recente Zeeman-biografie door Willem Otterspeer. Ironisch, Zeeman, aan wie ,,alles groot’’ was, kreeg een beknopt vriendenboek (334 pagina’s), Zwagerman, aan wie hij alles klein vond, een bijna-epos (768 pagina’s) dat, in poptermen gesproken, eerder zou passen bij Bob Dylan dan bij Donovan.
Op driekwart van Zwaag vraagt Vlaar zich vertwijfeld-korzelig af: wat was het toch met deze mannen? Zoveel geldingsdrang, zoveel rumoer, en zo vaak vroeg dood. Was het een idee van mannelijkheid, de stoere norm die was gezet door de Drie Groten van de Nederlandse letteren (namen bij de redactie bekend)? Vrouwen mochten op de versterkers zitten en bewonderen, liever niet zelf de gitaar pakken.
Misschien, maar toch ook met het gevoel ‘opwaarts mobiel’ te zijn in een ontzuilde, vrijere samenleving. Zie een van de jeugdfoto’s in Zwaag: de 10-jarige in 1973, breed lachend in zo’n ongemakkelijk stretch-truitje, schrijvend aan zijn bureau. De gulzigheid van een middenklasse die opeens kon striptekenen, dichten, popmuziek maken én, het hoogst bereikbare: schrijver worden. Zwagerman geldt als ‘postmodern’ – ook bij Vlaar – maar zijn creatieve drift had uiteindelijk niets van ironische speelsheid, het was een en al Romantiek.
Sjoerd de Jong is redacteur van NRC.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC