Ontwerp herdenkingsplek In Lelystad komt een nieuwe herdenkingsplek waar verschillende geschiedenissen zij aan zij worden herdacht. Hoe ontwerp je een inclusieve herdenkingsplek in tijden van polarisatie?
Lelystad krijgt een inclusieve herdenkingsplek die is ontworpen tegen polarisatie.
Het Zilverpark, vlak bij het station Lelystad Centrum, ligt er op een vrijdagmiddag verlaten bij, net als de skatebaan die als een grote kom in de heuvels ligt. Binnenkort moet hier de bouw starten van een nieuwe herdenkingsplek die uiteenlopende geschiedenissen van Lelystedelingen met elkaar verbindt: naast die van oorlogsveteranen ook de vervolging van de Joden, queers en Roma en Sinti in de Tweede Wereldoorlog, het slavernijverleden, de geschiedenis van oorspronkelijke bevolking in Suriname en het einde van de Japanse bezetting van Nederlands-Indië. Op het water – een lange vijver vol lelies en kroos – zal een landschap van verspringende stenen komen te liggen, dat uitloopt in een rond platform voor ceremonies. De langwerpige stenen vormen samen een raster dat verwijst naar het verkavelingspatroon van de Flevopolder.
Maar waar Lelystad – de eerste stad van Flevoland – in 1967 vanaf de tekentafel ontstond, is deze herdenkingsplek van onderop ontworpen. In nauwe samenwerking met verschillende lokale gemeenschappen uit Lelystad – van oorlogsveteranen tot nazaten van tot slaaf gemaakten –ontwierpen architecten Arna Mačkić en Lorien Beijaert van Studio L A de herdenkingsplek in het park. Iedere gemeenschap krijgt er straks een eigen herdenkingsteen. Zo werkt Lelystad aan de eerste ‘inclusieve’ herdenkingsplek van Nederland, die in de toekomst zelfs met meer stenen kan worden uitgebreid.
Geschiedenis zichtbaar maken is een belangrijk uitgangspunt voor Studio L A. „Het thema verlies dragen we met ons mee”, vertelt Mačkić in hun studio in Amsterdam. Ze ontvluchtte Bosnië-Herzegovina in de jaren negentig vanwege de burgeroorlog, en werd architect uit de overtuiging zo te kunnen bijdragen aan het herstel van samenlevingen.
Tot nu toe vindt de 4 mei-herdenking in Lelystad plaats bij het Oorlogsmonument in het Stadspark. Maar die locatie kan de jaarlijks toenemende belangstelling niet meer aan. Een belangstelling die nog zal toenemen, want de gemeente Lelystad zal naar verwachting komende jaren sterk doorgroeien. Een opstapje maakt het Oorlogsmonument in het Stadspark bovendien ontoegankelijk voor mindervaliden.
De roep om meer te herdenken dan de Tweede Wereldoorlog klinkt afgelopen jaren steeds luider, aldus Tony Merkelbach, voorzitter van de stichting Herdenken, Verzoenen en Vrijheid Lelystad en drijvende kracht achter het initiatief. De bewustwording rondom herdenken is in heel Nederland gegroeid, mede „door Oekraïne en Gaza”. Maar Merkelbachs stichting wil ook de jeugd meer betrekken. Lelystad bestond tijdens de Tweede Wereldoorlog nog niet, maar „iedereen neemt zijn geschiedenis en achtergrond mee”. De stichting herdenkt daarom breder; naast de oorlog bijvoorbeeld ook het slavernijverleden. „Wij herdenken alles.”
Studio L A ontwierp het monument in polderpatroon.
Niet iedereen waardeert die koers. 4 mei „is geen podium voor morele deugpronken, maar voor eerbied en stilte”, schreef PVV-fractievoorzitter Ashwin van Stormbroek vorig jaar op X. Merkelbach hield toen een toespraak waarin hij de intolerantie uit de oorlog verbond met die van nu. Van Stormbroek vond dat Merkelbachs toespraak „ontaardde” omdat hij benoemde dat vrouwen, homo’s en transgenders nog altijd ongelijk worden behandeld, mede door de Katholieke kerk. Dat laatste pikte ook de ChristenUnie niet.
De lokale fracties van de PVV, Leefbaar Lelystad en Mooi Lelystad wilden de nieuwe herdenkingsplek tegenhouden. Er werd een motie van treurnis ingediend tegen wethouder Sjaak Kruis (GroenLinks), en een amendement om de bouw uit te stellen. Gevraagd naar onderbouwing reageert alleen Mooi Lelystad. Volgens de fractie is de herdenkingsplek de investering van 1,5 miljoen euro niet waard, verliep de communicatie slecht, en is de locatie – tegenover het skatepark – niet „sereen” genoeg. De motie en het amendement werden echter door de gemeenteraad weggestemd.
Meer succes had de PVV met een motie die wel is aangenomen op 19 november 2024, vlak na de beruchte nacht na de wedstrijd van Ajax-Maccabi Tel Aviv FC in Amsterdam. De PVV roept daarin het college op om „de Holocaust en de actieve strijd tegen antisemitisme” een „prominente plaats te geven” in de nieuwe herdenkingsplek. De orthodox-Joodse gemeenschap van Lelystad zat als gelijkwaardige partner in de klankbordgroep, en heeft net als alle anderen een eigen gedenksteen in het ontwerp. „Een politieke stunt”, vindt Sanne de Wilde, lokaal fractievoorzitter van D66. „Intern dachten wij: dit is niet tegen antisemitisme, maar verdekte moslimhaat.” Hij vindt het bovendien „slecht om je als politiek te bemoeien” met iets waaraan een uitgebreid participatietraject zit verbonden.
Dat het ondanks het felle debat is gelukt de herdenkingsplek erdoor te krijgen, komt mede door Studio L A – en de manier waarop die werkt. De architecten betrokken lokale gemeenschappen die elkaar in het dagelijks leven zelden treffen: de Joodse gemeenschap, Roma en Sinti, veteranen, de lgbtqi+-gemeenschap, fysiek beperkten, kerken, moskeeën, en het comité slavernijverleden. Na een oproep meldde zich ook nog de Indische en de Inheemse Surinaamse gemeenschap.
Eerst spraken de architecten individueel met iedere gemeenschap over wat herdenken voor hen betekent. Daarna vormden ze een klankbordgroep. „Het idee voor het polderpatroon van de plek kwam bijvoorbeeld van de gemeenschappen zelf”, vertelt Mačkić. Alle herdenkingsstenen werden in samenspraak met de gemeenschappen ontworpen. Het resultaat is dat „je iets maakt waar mensen echt achter staan”, volgens Beijaert. „Iedereen toonde respect voor elkaar”, aldus Lucia Fer, secretaris van Comité 30 juni-1 juli Flevoland, die het slavernijverleden herdenkt. De steen van Fers stichting komt straks pal naast de davidster voor de Joodse slachtoffers van de Holocaust.
Vanuit zijn appartement heeft Frank van Unen schitterend uitzicht over het Zilverpark. Van Unen speelde een opvallende rol in het ontwerpproces. Hij bezocht een presentatie van de architecten, maar was niet direct enthousiast. „Het leek mij vanaf de tekentafel gemaakt, zoals heel Lelystad.” Het ronde podium lag aan de oostzijde van het park, waardoor volgens Van Unen verbinding met de rest ontbrak. Je kan in zo’n situatie „dwarsliggen óf bijdragen”, vindt Van Unen. Hij deed het laatste en nodigde de architecten uit op de koffie. Zij luisterden. Uiteindelijk kreeg Van Unen gelijk en werd het podium naar de noordzijde verplaatst, waardoor meer eenheid in het ontwerp ontstond. Namens de bewoners van zijn woonblok sprak hij de raad toe om raadsleden te bewegen vóór de nieuwe plek te stemmen.
Omwonenden betrekken blijkt echter geen panacee: momenteel liggen er nog steeds drie bezwaarschriften van omwonenden bij de gemeente. „Jammer”, aldus de architecten, want de indieners waren afwezig op de buurtbijeenkomsten. Daar hadden ze ook inspraak kunnen krijgen over het hele gebied.
Net als in het hele centrum van Lelystad is in het Zilverpark behoefte aan meer leefbare openbare ruimte. Verantwoordelijk wethouder Sjaak Kruis hoopt dat de herdenkingsplek het hele jaar door een „ruimte voor ontmoeting” kan zijn, zoals ook het monument op de Amsterdamse Dam en het Holocaustmonument in Berlijn dat zijn. „Dat zijn levendige openbare plekken waar tegelijkertijd kan worden herdacht.” Vergroening, het verwijderen van het hekwerk langs de kade, nieuwe bankjes en een wandelpad moeten straks alles in het Zilverpark met elkaar verbinden en toegankelijk maken voor mindervaliden.
Terwijl de aannemer klaarstond om voor Kerst met de bouw te starten, werd echter bekend gemaakt dat een deel van de bezwaren op procedurele gronden zijn gehonoreerd. Wethouder Kruis start daarom een zogeheten Buitenplanse omgevingsplanactiviteit of BOPA, een korte procedure waarmee het college de wetgeving „netjes wil uitlopen”. De bouw start nu maart 2026, net te laat om 4 mei Dodenherdenking te houden. De plek is rond de zomer klaar, waardoor hij waarschijnlijk met Keti Koti op 1 juli of met de Indië-herdenking op 15 augustus zal worden ingewijd.
Hoe dan ook, de plek komt er, verzekert Kruis. Ondanks de tegenstand heeft het participatietraject van Studio L A de meeste mensen meegekregen. Waardoor Lelystad de eerste inclusieve herdenkingsplek krijgt. Merkelbach, inmiddels 27 jaar Lelystedeling, is er trots op. „Wij zijn hier altijd pioniers geweest.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC