Wijnbouw Na de melkveehouderij en andere landbouwsectoren doen robots hun intrede in de wijnbouw. „Sinds we de robot hebben, hebben we zowaar tijd om na te denken.”
Lucas Borsato met de Yanmar YV01 wijngaardrobot.
Je zou zeggen dat Lucas Borsato (41) zich opmaakt voor een potje gamen. De wijnboer – met een volle baard en een zalmroze polo – houdt een grijze controller in zijn hand. Behendig duwt hij met zijn duimen de oranje knopjes heen en weer. En dan begint het wit-rode gevaarte waaraan de controller vastzit te loeien.
De menshoge robot van het Japanse merk Yanmar komt ronkend in beweging. De vierkante machine op rupsbanden, gemaakt om tussen de wijnranken te manoeuvreren, laat zich Borsato’s schuur uit leiden. Een paar honderd meter loopt de wijnboer over een kalme autoweg richting de vignes waar hij Chablis verbouwt – het boerenbedrijf bevindt zich net buiten het gelijknamige plaatsje, gelegen tussen Parijs en Dijon. De robot volgt hem als een hond aan de lijn.
Bij de eindeloze rijen wijnstokken, die deze heldere novembermiddag droog en druifloos uit de met stenen bezaaide grond steken, laat Borsato zien wat de robot voor hem doet. „Met speciale armen bewerkt hij de grond. En hij kan sproeien”, zegt hij terwijl hij de tank voor de bestrijdingsmiddelen laat zien. „Eerder was het hier altijd een race tegen de klok omdat er zoveel werk te verzetten was, maar sinds we de robot hebben, hebben we zowaar tijd om na te denken.”
Borsato, wiens wijngaard van 60 hectare onderdeel is van Grands Chais de France, de grootste wijn- en drankproducent van Frankrijk, is sinds april eigenaar van de robot YV01. Ook een twintigtal andere Franse wijnbouwers gebruikt deze robot sinds die in 2022 op de markt kwam, andere wijnboeren namen afgelopen jaren vergelijkbare machines in gebruik. Hiermee sluit de wijnbouw zich aan bij de boerensectoren die robotica al langer omarmen: duizenden boerenbedrijven in Frankrijk maken gebruik van robots. Wereldwijd was de markt voor landbouwrobots vorig jaar goed voor een kleine 13 miljard euro, blijkt uit cijfers van onderzoeksbureau Grand View Research – vooral in Noord-Amerika is de sector sterk ontwikkeld.
„Sinds ongeveer 2005 is er aandacht voor robotica in het boerenbedrijf”, zegt Roland Lenain, onderzoeksdirecteur van landbouwinstituut INRAE via een videoverbinding vanuit zijn woonplaats Clermont-Ferrand. Het begon toen meer boeren biologisch wilden gaan werken. „Men zocht een alternatief voor wieden met chemische middelen – zeer effectief maar schadelijk voor de gezondheid en de biodiversiteit. In 2013 kwamen de eerste robots op de markt die mechanisch kunnen wieden.”
Hierna ging het vooral in de melkveehouderij en in kassen snel. „Daar is de implementatie van robots gemakkelijk omdat het een afgesloten omgeving is die niet continu verandert, zoals op het land” In 2024 werd bijna 40 procent van alle agrarische robots gebruikt voor melken.
Wijnboer Lucas Borsato kan zijn wijngaardrobot bedienen met een controller. Hij produceert Chablis voor een van de grootste Franse wijnproducenten.
Dat het gebruik van robotica ook in de wijnbouw toeneemt, heeft volgens Lenain vooral een economische reden. „Grote champagne- en wijnhuizen hebben simpelweg veel geld om te investeren.” Zo kwam ook de YV01 tot stand, vertelt een vertegenwoordiger van het Japanse Yanmar. „Een grote champagneproducent uitte de wens voor een robot die de traditionele rupsbandtractoren kon vervangen, waarna we de YV01 zijn gaan ontwikkelen.”
Wijnbouwers gebruiken rupsbandtractoren voor werkzaamheden als ploegen op steil terrein, waar gewone tractoren niet kunnen rijden. Ook op het terrein van Borsato is het gebruik van rupsbandtractoren gevaarlijk. Dat was een van de voornaamste redenen voor Borsato om de robot aan te schaffen. „In het verleden is hier zelfs een keer een dode gevallen toen zijn tractor omviel. Iedereen in de regio weet hoe gevaarlijk het werk is, terwijl het salaris maar zo’n 1.500 à 2.000 euro per maand bedraagt. Dus melden ze zich niet meer, of ze gaan snel weg. Laatst nog zijn twee gasten na anderhalf jaar afgehaakt”, zegt de boer terwijl hij tuurt naar de heuvels met een hellingsgraad van soms wel 60 procent.
Hiermee raakt Borsato aan een bredere zorg waar wijnboeren mee kampen: de steeds dringender arbeidstekorten. „Deze zijn vooral het gevolg van een verandering van mentaliteit”, zegt onderzoeker Lenain. „Veel jonge mensen vragen zich nu af: waarom zouden we onszelf doodwerken voor taken, zoals het eindeloos uittrekken van onkruid, die helemaal niet bevredigend zijn? Zeker nu de techniek andere oplossingen biedt.” Door het verminderen van de aanwas van jonge wijnbouwers is meer dan de helft van de Franse wijnboeren 55 jaar of ouder, blijkt uit cijfers uit 2023.
Afgelopen jaren werd veel gekozen voor het inhuren van arbeidsmigranten, die lagere lonen en zwaardere werkomstandigheden sneller accepteren. „Ik ga het niet verbergen: het landwerk wordt vooral door Marokkanen en Algerijnen gedaan”, zegt Borsato. Maar deze arbeidsmigranten, die voor een seizoen of enkele jaren naar Frankrijk komen, moeten steeds opnieuw worden opgeleid. Dat kost tijd en geld. Bovendien zijn zij gebonden aan strenge immigratiewetten. En het inschakelen van arbeidsmigranten geeft ruimte aan excessen, bleek meermaals. Zo werden in 2023 in de Champagne-regio tientallen West-Afrikaanse arbeidsmigranten gedwongen op matrassen op de koude grond te slapen. De verantwoordelijke wijnbouwers werden afgelopen juli veroordeeld voor mensenhandel.
Robots kunnen deze arbeidstekorten niet alleen helpen opvangen, ze leveren vaak ook beter werk. Bijvoorbeeld bij het sproeien van pesticiden. „De robot handelt op basis van gps-gegevens en kan heel precies bestrijdingsmiddelen afgeven”, zegt Borsato. „We hebben de robot dit jaar op 5 hectare gebruikt, en op die vignes kregen we beduidend minder ziekten. Hij mist soms kleine dingetjes die je als mens zou zien, maar over het algemeen is het effectiever.” Dit geldt ook in algemene zin, zegt onderzoeker Lenain. „Vooral omdat robots eindeloos dezelfde taak kunnen uitvoeren zonder vermoeid te raken. Een mens die met de hand onkruid wiedt, wordt na een half uur al minder precies.”
Bijkomend voordeel is dat minder werknemers worden blootgesteld aan mogelijk kankerverwekkende onkruidbestrijdingsmiddelen zoals glyfosaat van merken als Roundup, dat nog altijd breed wordt toegepast in de wijnbouw. Ook Borsato gebruikt het. „Op rupsbandtractoren zit de werknemer precies achter het punt waar wordt gesproeid – daarom hebben ze maskers op en beschermende kleding aan. Maar ook dan adem je wat in. Met de robot ben je op afstand, dus krijgen mijn mannen minder binnen. Daar zijn ze blij mee.”
De Yanmar YV01 wijngaardrobot aan het werk.
Techoptimisten als Lenain denken dat ook in bredere zin robots een rol kunnen spelen in de ‘groene transitie’ waartoe agrarische bedrijven worden gedwongen. „Als we binnen de planetaire limieten willen blijven, moet de landbouw [na de transportsector in Frankrijk de sector met de grootste uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen], een transitie doorgaan en zijn impact verkleinen. Ik ben ervan overtuigd dat deze technologie daar een rol in kan spelen”, zegt Lenain.
Borsato ziet nu al hoe zijn robot hem helpt met het veranderende klimaat. „Twee jaar geleden viel er enorm veel regen, waarna ik wekenlang niet met tractoren de wijngaard op kon – die wegen tonnen en dat gewicht zou de grond beschadigen. De robot weegt maar zo’n duizend kilo, die kan ik sneller weer aan het werk zetten.”
Wat niet wil zeggen dat er geen uitdagingen zijn: robots, ook die van Borsato, gebruiken vaak net als tractoren en andere landbouwmachines fossiele brandstoffen. „De eerste studies tonen dat landbouwrobots op dit moment een grotere CO2-uitstoot hebben dan de klassieke machines. Eigenlijk zijn ze zuiniger, maar de balans is negatief omdat de robot vaak per aanhangwagen verplaatst moet worden op het terrein”, zegt Lenain. Bovendien gebruiken veel robots kunstmatige intelligentie voor de opslag van data en om berekeningen te maken, wat veel energie kost. „Voor dat soort vraagstukken moeten nog oplossingen worden bedacht.”
En er zijn juridische en technologische uitdagingen. In Europa geldt strenge wetgeving omtrent de inzet van autonome machines – een van de redenen waarom de markt voor landbouwrobots in de VS sterker ontwikkeld is. Ook is het voor robots moeilijk om verschillende plantensoorten uit elkaar te houden en er kunnen veiligheidsproblemen ontstaan als de robot een mens aanziet voor een plant. Borsato’s robot zag eens een ijzeren paaltje aan voor een wijnstok – het leidde tot een botsing en een flinke deuk in de zijflank van het witte gevaarte. „En soms heeft hij een bug en stopt hij er ineens mee. Dan nemen we contact op met Yanmar en wordt hij op afstand weer aangezet.”
Er zijn dus nog veel stappen te zetten voordat robots op alle Franse wijngaarden en akkers te vinden zullen zijn. Lenain ziet signalen dat de ontwikkeling vanaf nu hard zal gaan: steeds meer boeren tonen zich geïnteresseerd en meer banken en verzekeraars zijn bereid in de technologie te investeren. Ook onderzoeksbureaus als Grand View Research verwachten dat de markt voor landbouwrobots de komende jaren exponentieel zal groeien. Lenain: „Er vindt een verandering plaats in de manier waarop we naar robots kijken.”
Lucas Borsato begeleidt de robot naar de schuur waar die geparkeerd staat.
De onderzoeker denkt niet dat al het werk over een tijdje door robots zal worden gedaan, maar dat de robots gecombineerd zullen worden met mensenwerk. „Er zijn bijvoorbeeld ‘volgrobots’ die achter druivenplukkers aan bewegen. Of een robot waarop mensen op hun buik liggen, die vervolgens de grond met de hand bewerken.” Een voordeel van dit soort systemen is dat er geen totale afhankelijkheid van de technologie ontstaat. „Bij het in gebruik nemen van nieuwe technologieën is altijd de vraag hoe je voorkomt dat competenties verloren gaan – zoals we autorijden niet moeten verleren als er steeds meer zelfrijdende voertuigen komen.”
De robot van Lucas Borsato heeft inmiddels winterstop – in het voorjaar zal hij weer aan het werk gezet worden. Hij hoopt dat op termijn meer functies zullen worden toegevoegd aan zijn YV01, bijvoorbeeld druivenbossen afsnijden bij het oogsten. „Ik heb 140.000 euro betaald en mij is verteld dat hij tien jaar meegaat. Als die functie erbij komt, weet ik zeker dat mijn investering uit kan.”
Als de wijnboer rond lunchtijd met zijn robot aan de lijn terug wandelt naar zijn boerderij, komt een groep van zo’n tien werknemers naar beneden van de hoogste wijnranken – ze hebben de ochtend gebruikt om de wijnranken te snoeien. De mannen en vrouwen zijn bezweet en hongerig, een man op leeftijd heeft zijn hand opengehaald en bloedt licht.
Gevraagd naar de robot die zijn baas tegenwoordig gebruikt, zegt hij van niets te weten. „Maar het werk is hier niet makkelijk hoor”, zegt hij met zijn blik op zijn bloedende hand. „En heeft u gezien hoe steil het is?”
Medewerkers van Les Grands Chais de France snoeien de wijnranken in november.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC