Op straat en online is ‘girlhood’ is al een paar jaar een trend, een eeuwigheid in een tijd van vluchtige tiktokhypes. De tentoonstelling Girls in Antwerpen gaat terug naar de basis, naar de ideeën van meisjes over meisjes, voordat de markt ertussen kwam.
Lisa Bouyeure schrijft voor de Volkskrant over internetcultuur, media en mode.
Eigenlijk had Louise Bourgeois geen meisje moeten zijn. De ouders van de Frans-Amerikaanse kunstenares hadden in 1911 op een zoon gehoopt, maar kregen een tweede dochter. Bourgeois groeide op doordrongen met het idee dat ze iets goed te maken had, dat ze niet alleen het mooiste meisje, maar ook het slimste jongetje moest zijn.
De geslachtsteleurstelling van haar ouders kwam terug in een performancekunstwerk dat Bourgeois maakte toen ze 80 was. She Lost It werd in 1992 eenmalig opgevoerd in The Fabric Workshop and Museum in Philadelphia.
In een video van de performance is te zien hoe een man en een vrouw samen in een zijden lap worden gewikkeld. Op de stof is een kinderverhaaltje gezeefdrukt, over een vrouw die in afwezigheid van haar echtgenoot steeds verder krimpt, wachtend en wachtend, tot ze nog maar zo groot is als een erwt. Een deelnemer draagt een wit keukenschort met in rood geborduurde letters: ‘I had to make myself be forgiven for being a girl’ (‘ik moest zorgen dat mij werd vergeven dat ik een meisje was’).
Meisjes die zich bezwaard voelen om een meisje te zijn, lijkt Bourgeois met haar performance te zeggen, worden vrouwen die zich klein maken, vrouwen die hun bestaansrecht ontlenen aan de mannen in hun leven.
Bourgeois’ schort is momenteel te zien in het Modemuseum Antwerpen (MoMu), in de tentoonstelling Girls: over verveling, rebellie en opgroeien. Hier is de meisjestijd allerminst schaamtevol of minderwaardig, maar doordrenkt van betekenis en schoonheid. Geen voorbijgaande fase, maar iets dat je de rest van je leven met je meedraagt.
Het meisje wordt niet bekeken, in deze tentoonstelling, maar kijkt zelf, denkt zelf, verbeeldt zelf en herinnert zelf. In de sober aangeklede museumzalen is het meisje geen archetype, geen stereotype en geen symbool voor onschuld of deugdzaamheid, zoals in de kunstgeschiedenis vaak het geval is geweest.
De meisjes in MoMu zijn winkelende tieners in het Oost-Londen van voor het selfietijdperk, gefotografeerd voor de serie Teenage Precinct Shoppers (1990) van Nigel Shafran. Ze zijn de Braziliaanse straatmeisjes die zich voor hun veiligheid als jongetjes kleden, vastgelegd door Leticia Valverdes voor haar boek Brazilian Street Girls (2000). Ze zijn de zusjes Lisbon in Sofia Coppola’s film The Virgin Suicides, een deel van hun jurken met ruches hangt aan een lichtroze kamerscherm.
Het meisje is ook de 19-jarige actrice Jean Seberg in de film Bonjour Tristesse (1958), ze is de Duitse conceptuele kunstenaar Iris Häussler, die haar kindergarderobe liet stollen in rechthoeken van gesmolten was. Ze is de semi-autobiografische versie van Sylvia Plath in de roman The Bell Jar (1963).
Het meisje verbeeldt in haar crème jurk met kapmouwtjes het ideaal uit de romantiek op het olieverfschilderij Croquis for Fugue 14 (2023) van de Amerikaanse Jas Knight, alleen heeft ze een donkere huidskleur en een smartphone in haar hand.
Het meisje ontbloot lachend haar blokjesbeugel, rookt stiekem sigaretten, doet de handstand en combineert haar eerste niemendalletje wat onwennig met afgetrapte gympies. Ze experimenteert met het beeld van ‘het meisje’, sabbelt op een lolly en ruikt voor het eerst naar zweet.
Het is een schot in de roos dat het MoMu nu met deze tentoonstelling komt, want buiten de museummuren is het meisje een enorme trend. Online en op straat, onder zowel tieners als voormalige tieners.
De Amerikaanse glossy Vanity Fair constateerde in juli 2023 als eerste dat we ‘peak girl’ hadden bereikt. Greta Gerwigs Barbiefilm zou bijna uitkomen, tiktokkers liepen ineens rond op Mary Janes en Gen Z’ers waren massaal millennialseries als Gossip Girl (2007-2012) en Gilmore Girls (2000-2007) aan het terugkijken. Op sociale media werd het woord ‘girl dinner’ gemunt, voor avondeten dat meer wegheeft van een borrelplank.
In september 2023 beschreef The New York Times in het artikel Why ‘Girls’ Rule the Internet, hoe ‘girl’ meer een mindset dan een gender- of leeftijdsaanduiding was geworden.
In de mode werden ondertussen alle meisjesclichés van stal gehaald: haarspeldjes, kant, parels, lakschoenen met witte sokken, grote strikken, jurken met ruches, bloemenprints, plooirokjes en transparante stoffen in poederroze. Denk Aagje uit Pluk van de Petteflet, de eerste communie, schooluniformen.
In het tijdperk van microtrends en vluchtige tiktokhypes is tweeënhalf jaar een eeuwigheid voor een modeverschijnsel, maar het meisje bleek stabiel en kreeg zelfs allerlei substromingen, met namen als balletcore, soft girl, vanilla girl, barbiecore, coquette aesthetic of girlhood aesthetic.
Dat ze nog wel even blijft, valt te concluderen uit de alomtegenwoordigheid van de strik. Het datagedreven modeplatform Tagwalk analyseerde dat het aantal strikken tijdens de laatste modeweken in New York, Milaan, Londen en Parijs met 1.400 procent was gestegen. Bij het Chinese ultrafastfashionbedrijf Shein levert de zoekterm ‘roze jurk met strikken’ zo veel resultaten op dat de site alleen de eerste vijfduizend toont.
In het MoMu is de strik te zien in een tekening Meisjes met witte kousen (1912) van de Belgische kunstenaar Léon Spilliaert, of in het werk van nagelstylist Mei Kawajiri.
Was Louise Bourgeois tevreden geweest als ze haar jongere gendergenoten zo ongegeneerd meisje had zien zijn? Wat zou ze hebben gedacht als ze op TikTok in het girltok-algoritme terecht was gekomen, waar meisjes in kringetjes dansen, over de grond rollen van het lachen of zich klaarmaken in een badkamer vol krultangen?
Waar ze matchende roze pantoffels dragen, benadrukken dat ze zich niet kleden voor mannen maar voor ‘the girls and the gays’, en pastelkleurige plaatjes delen van hun ‘unique cool girl Christmas wishlist’ en ‘girly bedroom inspo’?
‘Girlhood is alles!’, jubelen de reacties op TikTok.
Maar de trend is ook voer voor discussie. Voorstanders menen dat het empowering is, omdat er altijd op meisjesachtigheid is neergekeken en het omarmen ervan een daad van verzet zou zijn. Volwassen vrouwen die zichzelf girls noemen gebruiken het als geuzennaam, zoals de derdegolffeministen dat in de jaren negentig al deden. Nu er ook in het Westen opnieuw aan vrouwenrechten wordt gemorreld, klampt men zich vast aan symbolen als de strik.
Tegenstanders zien vooral dat de nadruk weer op uiterlijk en frivoliteit is komen te liggen, en dat dit meisje wel heel vaak dun en wit is. En moeten we wel zo blij zijn met al die stereotypes, net nu het idee begon door te dringen dat gender een sociale constructie is?
Zijn kniekousen met ruches het beste tegengif voor een man als Andrew Tate, de misogyne influencer die zijn vrouwen het liefst jong en gedomesticeerd heeft? Breek je het glazen plafond met een fluffy notitieboekje onder je arm?
Is het niet ook een beetje infantiliserend, al die grapjes op sociale media over girl math (‘meisjeswiskunde’), waarvan de clou eigenlijk altijd is dat vrouwen niet kunnen rekenen en leven om te consumeren? Het is girl math om te menen dat iets gratis is als je het betaalt met het teruggekregen geld van een geretourneerd artikel. Het is girl math om extra veel te kopen om zo op verzendkosten te besparen.
De trend is uitstekend te vermarkten, bewees het Amerikaanse outdoormerk Stanley. Lang stond dat bekend om zijn compacte pannensets, roestvrijstalen lunchkoffers en de thermosfles die het een eeuw geleden patenteerde: een robuust stalen geval dat in de Tweede Wereldoorlog door bommenwerperpiloten werd gebruikt.
Tot het ging samenwerken met de vrouwen achter het pastelkleurige blog The Buy Guide (‘purchases that make life a little better’) en de iconische ‘adventure quencher’ ook uitbracht in tiktokwaardige glittervarianten, met roze strikkendessin en in metallic paars. Het bedrijf wist de winst in vier jaar tijd te vertienvoudigen.
Ergens is het onvermijdelijk dat de trend zo over consumeren gaat. Het tienermeisje als modecategorie bestaat al sinds de jaren vijftig, toen jeugdculturen ontstonden, het besteedbaar inkomen groeide en meisjes een belangrijke doelgroep werden voor winkeliers.
Ook verder terug in de geschiedenis hangt het beeld van het meisje samen met maatschappelijke ontwikkelingen die de mode beïnvloedden. Tot het begin van de 19de eeuw werden kinderen vanaf een jaar of 5, als ze de ‘leeftijd van de rede’ bereikten, gezien en gekleed als minivrouwen en -mannen. Pas na de Verlichting kwam het idee in zwang dat kinderen qua psyche verschilden van volwassenen, en werd speciale kleding voor kinderen geïntroduceerd.
Een duidelijke genderscheidslijn ontstond zo’n honderd jaar later pas, in het begin van de 20ste eeuw: jongetjes gingen vaker broeken dragen in plaats van jurken, terwijl meisjeskleding decoratiever en minder praktisch was.
Anno 2025 vertellen influencers op TikTok en Instagram wat er allemaal gekocht moet worden om een meisje te zijn. Deze girlhood is niet rommeling, langgerekt en vol zelftwijfel, maar in gecureerde variant aan te schaffen via affiliate links. Je hebt niet zomaar een haarband nodig, maar die éne haarband.
In een vitrine in het MoMu ligt een aantal minitijdschriften van Riot grrrl. De feministische underground punkbeweging werd in 1991 opgericht door vrouwelijke punkbands als Bikini Kill, Bratmobile en Heavens to Betsy. Hun zelfgemaakte zines van aan elkaar geniete kopietjes kregen pastelkleurige omslagen en waren volgekrabbeld met hartjes, maar hadden een schaamteloos activistische inhoud over patriarchale structuren, huiselijk geweld, racisme en de ‘bullshit christian capitalist way of doing things’.
Deze grrrls (‘it’s 3 R’s motherfucker’) ageerden tegen de consumptiemaatschappij omdat die het bestaan van vrouwen vercommercialiseerde, door ze een onhaalbare standaard op te leggen of hun symboliek tot massaproduct te maken.
Dat gebeurde uiteindelijk ook met Riot grrrl zelf, beschrijft The Atlantic-auteur Sophie Gilbert in haar boek Girl on Girl, dat eerder dit jaar verscheen (ondertitel: How Pop Culture Turned a Generation of Women Against Themselves). De feministische punkers hadden de term ‘girlpower’ gemunt, maar de Spice Girls gingen ermee aan de haal en maakten hem immens populair.
Posh, Scary, Baby, Ginger en Sporty Spice waren in 1994 door een mannelijk producersduo geselecteerd uit honderden kandidaten van 18 tot 23 jaar oud. Hun versie van girlpower ging niet meer over verzet tegen geweld of seksueel misbruik, schrijft Gilbert, maar over onbeperkt lol hebben en genot nastreven. Een tikkeltje brutaal misschien, maar ongevaarlijk genoeg om rendabel te zijn.
In 1997, een jaar na hun debuutsingle Wannabe, hadden de Spice Girls alleen aan marketingdeals met onder andere Pepsi, Polaroid en Chupa Chups al een half miljard dollar binnengesleept.
Je zou Riot grrrl bijna vergeten nu je bij webwinkel Temu een geëmailleerd hartjesspeldje met de tekst ‘girlpower’ in meisjeshandschrift kunt kopen, slechts 98 cent en gratis verzonden vanuit China. De letters zien er nog hetzelfde uit, maar ze zijn van alle betekenis ontdaan.
Daarom is het ook zo fijn dat Girls in het MoMu teruggaat naar de basis, naar alle mooie, interessante en belangrijke dingen die uit de hoofden van (voormalige) meisjes zijn ontsproten voor de markt ermee aan de haal ging.
Curator Elisa De Wyngaert heeft perfect ingezien dat het verhaal van de heroïneverslaafde tienerprostituee Christiane F. daarin bepalender is dan het mierzoete glitterimperium van Taylor Swift. Dat krullerig beschreven beertjesbriefpapier en de oude dagboeken van Louise Bourgeois meer over meisjes zeggen dan alle tijdschriften die zich zo nadrukkelijk op hen richten.
En dat een jurk van ontwerper Ashley Williams, gemaakt van transparant plastic en gevuld met snoeppapiertjes, behabandjes, Hello Kitty-stickers, gekreukte bonnetjes en slingerende sokken, in deze tentoonstelling absoluut niet mocht ontbreken.
Girls wijst erop dat haarspeldjes nu misschien tuttig of kinderachtig worden gevonden, maar dat deze bobby pin zijn naam dankt aan de geëmancipeerde vrouwen die in de jaren twintig een boblijn lieten knippen. Dat meisjes niet alleen volgzame consumenten zijn, maar ook bepalen wat winkeliers in de schappen leggen.
En ja, de ongepolijste, spontane beelden van schoolmeisjes, met pony’s die rommelig zitten vanwege het wisselvallige weer in plaats van op een instagrammable je ne sais quoi-manier, kunnen cynisme teweegbrengen over hoe meisjes en vrouwen zichzelf neerzetten op sociale media. Zoals de jonge Amerikaanse kunstenaar Maya Man onderzoekt in haar werk love/hate (2022), waarvoor ze een smartphone met een compilatie van haar eigen tiktoks in een roze bokszak verwerkte.
Maar Girls herinnert er tegelijk aan dat performance, het spelen met verwachtingen en rolpatronen, ook onderdeel is van de zoektocht, het experiment, de verveling.
Girls. Over verveling, rebellie en opgroeien; Modemuseum Antwerpen, t/m 1/2/2026.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant