Formatie Met hun gezamenlijke document zetten D66 en CDA een volgende stap in de formatie. Maar hoe nu verder? Een minderheidskabinet komt steeds serieuzer in beeld.
Rob Jetten (D66) en Henri Bontenbal (CDA) na afloop van een gesprek over de formatie.
De uitgewerkte plannen van D66 en CDA zijn een ‘uitgestoken hand’ naar andere partijen, zeiden de partijleiders Rob Jetten (D66) en Henri Bontenbal (CDA). Maar in het zeventien pagina’s tellende document dat de partijen samen geschreven hebben, staan veel plannen die niet meteen met gejuich zullen worden ontvangen bij partijen die nog hard nodig zijn in de formatie.
Informateur Sybrand Buma presenteerde het document dinsdagmiddag in de Tweede Kamer. Het is bedoeld om de formatie, stap voor stap, te laten slagen, sneller dan de vorige keren. Om onderling vertrouwen te winnen en om vaart te maken, zouden D66 en CDA, twee winnaars van de verkiezingen die graag met elkaar een kabinet willen vormen, eerst met elkaar onderhandelen. Ze spraken deze weken samen over vijf thema’s: wonen, stikstof, economie, veiligheid en migratie.
De echt moeilijke keuzes komen daarna: wie schuift nog meer aan? De VVD ligt voor beide partijen voor de hand, maar die partij sluit GroenLinks-PvdA uit. De VVD wil dat er een kabinet over rechts komt, met in ieder geval ook JA21.
De VVD én GroenLinks-PvdA willen graag meedoen. Ze zien „voldoende aanknopingspunten” om het gesprek met D66 en CDA aan te gaan, lieten de partijleiders, Dilan Yesilgöz en Jesse Klaver, meteen via X weten. De komende dagen komen zij, zoals alle fractievoorzitters, nog een keer langs bij informateur Buma, die uiterlijk volgende week dinsdag een advies over het vervolg van de formatie moet geven.
Toch hebben D66 en CDA het beide partijen niet makkelijk gemaakt. Het document is op veel onderdelen zeer gedetailleerd, en leest bijna als een mini-regeerakkoord. Een partij die nu aanschuift, staat meteen op flinke achterstand. D66 en CDA hébben al compromissen gesloten, en elke nieuwe partij aan tafel moet eigen thema’s terug-onderhandelen.
Eerst over de compromissen tussen D66 en het CDA: op een paar belangrijke onderwerpen is D66 naar het CDA toe bewogen. De partijen schrijven dat de CO2-heffing voor de industrie wordt afgeschaft, terwijl D66 daar eigenlijk vóór is. Het jaar om de stikstofdoelen te halen, wordt 2035. Dan mag nog maar in de helft van de natuurgebieden te veel stikstof neerslaan. Dat is opnieuw een wens van het CDA. D66 wil de doelen liever al behalen in 2030.
Henri Bontenbal in gesprek met de pers bij de presentatie van het tussenverslag door informateur Sybrand Buma.
De woonparagraaf leest juist als de door D66 gepresenteerde woonplannen van afgelopen april. De partijen willen bezwaarprocedures verminderen en bouwen op „minstens 21 grootschalige nieuwbouwlocaties”. D66 zette groot in op dit thema, Rob Jetten beloofde in de verkiezingscampagne zelfs „tien nieuwe steden” te bouwen.
Bontenbal en Jetten laten geen duidelijke coalitievoorkeur blijken met hun keuzes. Voor zowel VVD als GroenLinks-PvdA zitten er lastige maatregelen in. Zo willen D66 en CDA de hypotheekrenteaftrek afbouwen, terwijl de VVD dat belastingvoordeel tijdens de verkiezingscampagne juist heilig verklaarde. Ook willen de twee partijen rekeningrijden invoeren, waarbij autorijders naar gebruik betalen. Ook dat ligt bij de VVD gevoelig.
Tegelijkertijd spreken de partijen over scherpe keuzes in de zorg, waar GroenLinks-PvdA juist absoluut niet op wil bezuinigen. Het demissionaire kabinet-Schoof wil het eigen risico in de zorg halveren, maar D66 en CDA willen het huidige eigen risico in stand houden, zo staat in het document.
De vraag blijft: wie mag straks mee-onderhandelen over deze keuzes? Jetten en Bontenbal sturen allang niet meer per se aan op een meerderheidskabinet. De optie van een minderheidskabinet wordt steeds realistischer. Rob Jetten zei daar dinsdagmiddag tegen journalisten over: „Meerderheidskabinetten zijn we gewend in Nederland, die bieden meer stabiliteit in zetels. Maar op een eindeloze formatie zit niemand te wachten.”
Vrij vertaald bedoelt Jetten: we gaan niet eindeloos wachten totdat Dilan Yesilgöz haar ‘nee’ tegen GroenLinks-PvdA opgeeft, en gaan desnoods alleen met de VVD erbij regeren (de meest voor de hand liggende derde partij). Die combinatie zou 66 van de 150 Kamerzetels opleveren, dus lang geen meerderheid. In de Eerste Kamer zou dat maar 22 van de 75 zetels betekenen.
In de plenaire zaal van de Tweede Kamer, waar deze dinsdag de agenda werd bepaald, viel het Kamerleden op dat Henri Bontenbal lange tijd in een stoel van de VVD-fractie zat te praten met VVD-Kamerlid Silvio Erkens. Bij de bankjes van GroenLinks-PvdA is het deze dagen veel minder druk. Bij die partij zien ze dat ze de laatste tijd wat genegeerd worden door de twee onderhandelende partijen. Ook dat kan erop wijzen dat D66 en CDA de minderheidsvariant met de VVD ernstiger aan het overwegen zijn.
Een minderheidskabinet biedt D66 en CDA twee grote voordelen: de VVD, uiteindelijk een gewilde coalitiepartner, doet mee. En met drie partijen heb je minder kans op intern coalitiegedoe. Dat is een les van de laatste drie kabinetten, die uit vier partijen bestonden en allemaal vielen. Maar het gevaar daarbuiten is juist groter: de oppositie heeft dan een Kamermeerderheid en kan plannen, of zelfs een heel kabinet, wegstemmen. Daarvoor zouden linkse en radicaal-rechtse partijen wel moeten samenwerken.
Toch is dat niet helemaal onmogelijk. Kijk maar naar het eigen risico, dat D66 en CDA in stand willen houden, maar GroenLinks-PvdA én PVV niet. Ook kan het ingewikkeld worden als dit nieuwe kabinet wil bezuinigen in de zorg. Volgens het document van informateur Buma willen beide partijen „de stijgende kosten beheersbaar houden”, bijvoorbeeld in de ouderenzorg. Als het over deze thema’s gaat, kunnen links en radicaal-rechts serieuze oppositie gaan voeren.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Begin de dag met de belangrijkste politieke ontwikkelingen uit Den Haag
Source: NRC