Handel in oudheden Tientallen oudheidkundige objecten die deze week bij Christie’s en Bonhams in Londen worden geveild, hebben een vage of dubieuze herkomst. De veilinghuizen willen niet veel zeggen over hoe ze herkomstonderzoek doen.
De gevel van veilinghuis Christie's in Londen.
Kavel 30 is een Griekse drinkschaal uit de zesde eeuw voor Christus waarop in een rode band zwarte kippen en panters staan afgebeeld. In de online catalogus van Christie’s is te lezen dat „Leo Mildenberg (1913-2001), Zurich” de vroegst bekende bezitter is geweest en dat die de schaal in 1981 had verworven. Ook is de schaal in meerdere publicaties verschenen en twee keer tentoongesteld. Op 23 oktober j.l. werd hij bij Christie’s in New York op 15.240 dollar afgehamerd. Maar wat niet in de catalogus vermeld staat: in 2022 heeft de officier van justitie van Manhattan vastgesteld dat Mildenberg betrokken was geweest bij de handel in en het witwassen van illegaal opgegraven oudheden.
Kavel 30 is geen uitzondering. Van de 45 Griekse en Romeinse oudheden die in oktober in New York zijn geveild hebben er zeker 35 een herkomstgeschiedenis die vragen en/of twijfels oproept over het herkomstonderzoek door het veilinghuis. Bij twee andere grote veilingen van oudheden die op respectievelijk 3 en 4 december in Londen plaatsvinden, is het niet anders. Eerst bij Christie’s en een dag later bij Bonhams komen tientallen oudheden, variërend van Griekse vazen tot Romeinse bustes, onder de hamer waar – als het gaat om de oudste provenance – namen opduiken van handelaren die meer dan eens in verband zijn gebracht met illegaal opgegraven oudheden.
In de online te raadplegen veilingcatalogi duikt niet alleen Mildenberg op, maar ook onder anderen Elie Borowski en Nikos Koutoulakis, wier namen voorkomen op een handgeschreven organigram van de illegale handel dat in 2001 door de Italiaanse autoriteiten bij een maffialid in beslag is genomen. Galerie Puhze en Royal-Athena Galleries zijn meer dan eens betrokken geweest bij de verkoop van oudheden waarvan later is gebleken dat ze illegaal waren opgegraven en die de afgelopen jaren aan Italië zijn teruggegeven. De namen zijn geen bewijs dat de betreffende oudheden illegaal zijn opgegraven – aan illegaal opgegraven oudheden zit zelden een kaartje vast dat zegt ‘ik ben illegaal opgegraven’ – maar ze zijn wel een waarschuwingssignaal.
„Deze herkomsten zijn op z’n minst problematisch”, zegt Rogier Kalkers, hoofd herkomstonderzoek bij het Allard Pierson Museum van de Universiteit van Amsterdam. Dat geldt ook voor de oudheden met vage herkomst als ‘Sotheby’s’, ‘Swiss art market Geneva’ en ‘private collection UK’, niet verder herleidbaar dan tot 1970. Op 14 november van dat jaar,55 jaar geleden, werd in Parijs een UNESCO-verdrag getekend tegen de illegale handel in cultuurgoederen. Momenteel zijn 149 staten partij bij het verdrag – Nederland sinds 2009 – en 1970 geldt in de erfgoedwereld als een soort morele grens bij de verwerving van oudheden: het is beter om af te blijven van alles waarvan op basis van bijvoorbeeld documenten, aankoopbonnen, foto’s en restauraties niet vastgesteld kan worden dat de herkomstgeschiedenis teruggaat tot vóór 1970. Maar die morele grens ,,is niet afdoende verankerd in bindende internationale afspraken”, zegt Kalkers.
Het maakt nieuwsgierig naar hoe veilinghuizen als Christie’s en Bonhams omgaan met de datum van het UNESCO-verdrag en hoe zij hun herkomstonderzoek doen. Op zijn website meldt Christie’s: „Wij beseffen als beheerders van de kunst die bij ons binnenkomt, dat wij de plicht hebben om de kunst en objecten die wij verhandelen en verkopen zorgvuldig te onderzoeken.” Bij Bonhams staat in een ‘code of conduct’ alleen in algemene zin dat ze zich houden aan due diligence (zorgvuldigheid) met betrekking tot de te koop aangeboden objecten.
Lynda Albertson, directeur van de in Italië gevestigde Association for Research into Crimes against Art (ARCA), zegt desgevraagd dat zij zich weinig illusies maakt over herkomstonderzoek door veilinghuizen. „Hun doel is commissie verdienen. In goed herkomstonderzoek gaat per object veel tijd zitten. Als je dat voor zestig tot honderd oudheden moet doen, terwijl je niet eens zeker weet of zo’n object verkocht zal worden…”
Begin oktober wist Albertson na het nodige speurwerk in haar ARCA-blog aannemelijk te maken dat een architectonisch sierelement van een Etruskische tempel, dat als kavel 50 in New York zou worden geveild, afkomstig was uit een illegale opgraving bij het Italiaanse Veio. „Ik heb dat toen doorgegeven aan de Italiaanse kunstpolitie.” Christie’s heeft daarop kavel 50 van de veiling teruggetrokken.
Vaststellen dat een bepaalde herkomst minimaal een waarschuwingssignaal hoort te zijn, kost vaak weinig moeite. Neem lot 32 op de Christie’s-veiling in New York, een Apulo-Korinthische helm uit de collectie Axel Guttmann (1944-2001). De zoekopdracht ‘Axel Guttmann looting’ levert een wetenschappelijk artikel op waarin wordt verteld dat de Duitse aannemer in 1982 begon met het verzamelen van wapens en helmen. Elf jaar later telde zijn collectie al 1.200 objecten en 174 helmen. Slechts een enkel object was al bekend vóór 1970 en voordat Guttmann met verzamelen begon. „Hij heeft een hele markt gecreëerd”, stelt Albertson.
Veilinghuis Bonhams reageert niet op door NRC gestelde vragen over het onderzoek dat het veilinghuis doet. Edward Lewine, vice president communications van Christie’s, wil alleen schriftelijk vragen beantwoorden. Zijn antwoorden zijn echter weinig concreet: vanzelfsprekend houdt Christie’s zich aan alle wetten, verdragen en regels. Verder „erkennen” ze „de datum van het UNESCO-verdrag”, maar de enige consequentie die ze eraan verbinden is: „We streven ernaar zoveel mogelijk informatie over de herkomst te verzamelen als nodig is”.
Op de vraag naar een voorbeeld „van wat Christie’s als een waarschuwingssignaal bij een herkomstgeschiedenis ziet” is het antwoord: „Christie’s besteedt veel tijd en middelen aan het onderzoeken van de objecten die aan ons zijn toevertrouwd en accepteert geen antieke objecten zonder geschikt bewijs van herkomst.”
Op de vraag of Leo Mildenberg met z’n witwasverleden dan een goede herkomst is, volgt geen antwoord. Ook zegt Lewine niet waarom kavel 50 is teruggetrokken.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC