Bajkonoer De ooit machtige Russische ruimtevaartinfrastructuur stort langzaam in elkaar door corruptie, geldtekort en nalatigheid. Door een ongeluk op de bijna mythische ruimtevaartbasis Bajkonoer vorige week kunnen er voorlopig geen ruimtevaarders meer vertrekken.
De vlammen van de raketmotor komen onder het lanceerplatform bij de lancering donderdag vanaf Bajkonoer.
Een kruising tussen het decor van een apocalyptische Mad Max-film en het hoofdkwartier van een Bond-slechterik. Zo kun je het „kosmodroom” Bajkonoer in Kazachstan omschrijven, de uitgestrekte Russische ruimtebasis in de steppe. Vorige week raakte een lanceerplatform er zwaar beschadigd bij de lancering van een Sojoez-raket, waardoor bemenste vluchten vanuit Bajkonoer voorlopig van de baan zijn.
Vanaf de bijna mythische ruimtevaartbasis werd in 1957 de eerste satelliet, de Spoetnik, gelanceerd en in 1961 de eerste mens in de ruimte gebracht, Joeri Gagarin. De ooit machtige Russische ruimtevaartinfrastructuur wordt tegenwoordig geplaagd door slecht onderhoud, laksheid, corruptie en gebrek aan geld en onderdelen.
Afgelopen donderdag bracht vlucht MS-28 twee Russen en een Amerikaan naar het internationaal ruimtestation ISS. Kort na de lancering verschenen op Russische sociale media dronebeelden van een geblakerde hoop verwrongen metaal onder Lanceerplatform 31.
Bij het lanceren van de Sojoez-raket blazen de vijf raketmotoren hun gloeiend hete uitlaatgassen in een groot gat, de vlammengoot. Vóór de lancering hangt in dat gat een serviceplatform, zodat technici bij de onderkant van de raket kunnen. Dat platform, een soort grote uitrolbare lade, is vermoedelijk niet op tijd weggehaald of tijdens de lancering weer onder de raket gerold, en vernietigd door de vlammenzee van de raket.
De lancering donderdag vanaf Bajkonoer.
Het verval is in Bajkonoer duidelijk te zien, ervoer Philippe Schoonejans. „Je moet er zeker een keer naar toe, maar meer dan één keer is ook weer niet nodig”, kreeg hij te horen over de ruimtevaartbasis. Schoonejans was projectleider bij de ESA, onder meer van de Europese robotarm ERA die in 2021 naar het ISS gebracht werd. Hij bezocht Bajkonoer inderdaad één keer, in 2021.
„Het is een uitgebreid complex in de steppe, met grote afstanden tussen de installaties: fabrieken, lanceerplatformen, schotelantennes, en hier en daar liggen onderdelen van raketten. Alles is oud en roestig, en oogt vervallen. Van sommige schotelantennes was niet duidelijk of ze afgedankt zijn of nog in functie”, zegt Schoonejans. Tussen de ruimtevaart-hardware lopen kamelen, verder lijkt het er behoorlijk leeg, al is zeker niet alles te zien voor buitenstaanders. Schoonejans: „Je kunt nergens heen zonder toestemming en begeleiding.”
Luchtopname van het lanceerplatform in Bajkonoer na de brand donderdag.
Alleen in het kleine houten huisje waar Joeri Gagarin de nacht vóór zijn ruimtevlucht sliep, en dat omgebouwd is tot ruimtevaartheiligdom, zijn bezoekers altijd welkom.
Het kosmodroom begon in de jaren vijftig tijdens de Koude Oorlog als een geschikte plek om intercontinentale ballistische kernraketten te testen, in de afgelegen steppes van wat toen nog de Kazachstaanse Socialistische Sovjetrepubliek was. Om de Amerikanen niet wijzer te maken, werd het complex genoemd naar het mijnwerkersstadje Bajkonoer, een paar honderd kilometer verderop. Die afleidingsmanoeuvre werkte niet: het Amerikaanse U-2-spionagevliegtuig dat in 1960 boven de Sovjet-Unie werd neergeschoten, vloog over Bajkonoer.
Naast de Sojoez-raketten werden ook de gigantische maanraket N-1, de Space Shuttle-kopie Boeran en alle onderdelen van het Russische ruimtestation Mir gelanceerd vanuit Bajkonoer. In 1991, toen de Sovjet-Unie uiteenviel, bevond de technologische trots van Rusland zich ineens in het buitenland. Rusland sloot een huurcontract met buurland Kazachstan voor het gebruik van Bajkonoer voor 115 miljoen dollar per jaar. De relatie is niet altijd vlekkeloos. Zo vallen er regelmatig gebruikte rakettrappen, met giftige raketbrandstof, terug in de Kazachse steppes.
Pas in de jaren negentig, toen de Russische ruimtevaartindustrie ging samenwerken met de Amerikaanse NASA, werden westerlingen toegelaten. Russische ruimtevaartbedrijven legden zich toe op de internationale markt voor het lanceren van satellieten en astronauten. Samen met de Verenigde Staten, Japan en Europa bouwde Rusland ruimtestation ISS.
In 2004 en 2011 werd de Nederlandse astronaut André Kuipers gelanceerd vanuit Bajkonoer. Die lancering vond plaats vanaf lanceerplatform 1, waar ook Joeri Gagarin in 1961 vertrok. Dit platform, ‘Gagarins Start’, werd in 2019 gesloten. Het zou omgebouwd worden voor lanceringen van de grotere Sojoez-2-raket, maar financiering daarvoor bleef uit. In 2023 werd aangekondigd dat het lanceerplatform een museumstuk wordt.
De Sojoez-raket waarmee onder andere André Kuipers naar het ruimtestation ISS vertrok op de ruimtevaartbasis Bajkonoer.
Astronaut Andre Kuipers (2e van rechts) met de Amerikaanse astronauten Donald Pettit (2e links) en de Russische kosmonaut Oleg Kononenko voor de lancering vanaf Bajkonoer in 2011.
Concurrentie van westerse ruimtevaartbedrijven zoals SpaceX, regelmatig mislukkende lanceringen, corruptie en teruglopende binnenlandse investeringen deden de Russische ruimtevaart langzaam de das om. In 2002 stortte een hangar in met daarin het enige vluchtexemplaar van de Boeran, dat vernietigd werd. Acht mensen kwamen daarbij om.
De Russische inval in Oekraïne in 2022 beëindigde vrijwel alle nog lopende westerse samenwerkingen. Alleen die in het internationale ruimtestation ISS bleef noodgedwongen overeind, zodat er nog regelmatig westerse astronauten via Bajkonoer gelanceerd werden.
Sinds het recente incident kunnen geen ruimtevaarders vertrekken uit Bajkonoer. De eerstvolgende bemenste vlucht vanaf platform 31 staat pas voor juli 2026 gepland, maar een vrachtvlucht met een Progress-ruimtevrachtschip op 19 december kan vrijwel zeker niet doorgaan. Alleen de Amerikaanse Falcon 9-raket van SpaceX kan nu nog mensen naar het ISS brengen. Wel is de terugreis naar de aarde nog altijd mogelijk, waarbij de Sojoez-capsule met parachutes landt in de Kazachse steppe.
De Russische ruimtevaartorganisatie Roscosmos zegt dat de schade snel gerepareerd kan worden, maar de in de VS werkende Russische ruimtevaartjournalist Anatoly Zak citeerde anonieme bronnen die op twee jaar vertraging rekenen. Volgens hen is de vernieling van het platform te wijten aan het niet naleven van procedures en slecht onderhoud.
Een dag na het incident op de ruimtevaartbasis, op vrijdag, explodeerde een raket die gelanceerd werd vanuit een ondergrondse silo bij het Russische stadje Jasnyj bij de grens met Kazachstan. Volgens kernwapendeskundige Pavel Podvig van het VN-ontwapeningsinstituut UNIDIR was dit een mislukte test van de nieuwe Russische intercontinentale ballistische kernraket Sarmat.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC