Om sancties van westerse landen te omzeilen maakt Rusland gebruik van honderden verouderde tankers, die olie vervoeren onder een valse vlag. Zo bleef de Russische olie-export tot nu toe grotendeels buiten schot. Tot afgelopen vrijdag.
Door Pepijn de Lange en Erik Verwiel
Graphics Stefan Pullen
Een Turkse man zit vrijdag aan het eind van de middag te vissen als hij ineens iets vreemds aan de horizon ziet. ‘Er is iets geëxplodeerd voor de kust’, zegt hij, terwijl hij een rookpluim filmt. ‘In de richting van Oekraïne.’ De man is ongewild getuige van een Oekraïense aanslag op een olietanker.
Op een video die het Oekraïense leger een dag later verspreidt, is te zien hoe een kleine onbemande boot met hoge snelheid op de achtersteven van een olietanker afgaat. Omdat de Kairos, de olietanker in kwestie, niet gevuld is, is de explosie relatief beperkt. Met een andere drone leggen de Oekraïners van een afstand de vlammen vast.
Het blijkt niet de enige Oekraïense aanval die dag. Even later, als de zon net onder is, bestoken de Oekraïners op soortgelijke wijze een andere olietanker, hemelsbreed 250 kilometer verderop. Na de explosie trekt het gehavende schip een spoor van brandende olie achter zich aan.
Video: Oekraïense leger
Het is voor het eerst dat Oekraïne openlijk schepen aanvalt die gebruikt worden voor de export van Russische olie. Op eigen grondgebied moesten de Russen al langere tijd vrezen voor Oekraïense aanvallen op hun raffinaderijen en andere olie-infrastructuur. Op zee bleef de Russische olie-export gevrijwaard van geweld. Tot afgelopen vrijdag.
In oktober is de olietanker Kairos vanuit de Zuid-Russische haven Novorossiejsk naar India gevaren, blijkt uit data van het Nieuw-Zeelandse bedrijf Starboard Maritime Intelligence.
Begin november levert het schip in de haven van Paradip naar schatting voor 51 miljoen euro aan Russische ruwe olie af.
Vervolgens vaart het 274 meter lange schip via verschillende zeeën en zeestraten terug naar Novorossiejsk.
Voordat de Kairos daar nieuwe olie kan inladen, treft Oekraïne de tanker.
Voor Rusland is de export van olie per schip van levensbelang. Al jaren vormen belastingen op de verwerking en export van olie en gas de belangrijkste inkomstenbron van het land. In 2024 haalde de overheid met die belastingen 120 miljard dollar op, oftewel 30 procent van de totale overheidsbegroting. Vooral ruwe olie en bewerkte olieproducten, zoals diesel, benzine, stookolie en kerosine leveren Rusland veel op.
De huidige oorlog, weten Oekraïne en zijn westerse bondgenoten, wordt niet alleen aan de frontlinie uitgevochten, maar ook op economisch vlak. In het jaar na de grootschalige invasie stopt de Europese Unie vrijwel volledig met de inkoop van Russische olie en olieproducten over zee. Ook stelt het Westen sancties in op de Russische export naar derde landen: maritieme bedrijven en verzekeringsmaatschappijen mogen enkel nog meewerken aan de Russische overzeese oliehandel als de verkoopprijs onder een prijsplafond blijft.
Op dit punt in het verhaal verschijnen schepen als de Kairos en Virat op het toneel. Om het prijsplafond te omzeilen en zo meer oliegeld binnen te harken, zet Rusland honderden oude schepen in. De veelal slecht onderhouden tankers krijgen een andere naam en worden uitgerust met de vlag van een land dat het niet zo nauw neemt met de sancties. De daadwerkelijke eigenaar blijft via ingewikkelde fiscale constructies geheim en verzekeringspapieren worden vervalst. Toch twijfelt niemand aan de Russische connectie: de schepen vormen Ruslands schaduwvloot.
De Kairos en Virat zijn schaduwvlootschepen bij uitstek. De eerste olietanker, bijvoorbeeld, heette tot en met juni Katiuska. Het 23 jaar oude schip is eigendom van een bedrijf uit Hongkong. Dit najaar voer het schip drie maanden onder de vlag van Gambia. Daarvoor en daarna had de Internationale Maritieme Organisatie geen vlag voor het schip geregistreerd staan. Zowel de Kairos als de Virat staan sinds dit jaar op de Europese sanctielijst.
De westerse sancties weerhouden de schaduwvloot er niet van Russische olie te blijven exporteren, al is niet altijd duidelijk welke rol specifieke schepen spelen. Zo vaart de Virat de laatste maanden – eveneens zonder geregistreerde vlag – volgens de gegevens van Starboard Maritime Intelligence ogenschijnlijk lukraak in het rond in het zuidwesten van de Zwarte Zee. Eenmaal meert het schip aan in Istanbul.
Vaststaat dat de Kairos en Virat veel geld in de Russische oorlogskas hebben gebracht. Sinds het begin van de grootschalige Russische invasie hebben de twee olietankers voor bijna 970 miljoen euro aan Russische olie vervoerd, schat het Centre for Research on Energy and Clean Air, een in Finland gevestigde onafhankelijke onderzoeksorganisatie.
Dat Oekraïne specifiek olietankers zonder lading heeft aangevallen, is vermoedelijk geen toeval. Een droneaanval op beladen schepen zou de Russen dieper in de portemonnee raken, maar vanwege de ecologische gevolgen ook leiden tot fellere reacties van westerse bondgenoten. Of onder de bemanningsleden van beide schepen gewonden zijn gevallen, is niet bekend.
Ondertussen neemt de dreiging voor aan Rusland gelieerde vrachtschepen verder toe. Dinsdagochtend maakte op de Zwarte Zee nog een tanker, gevuld met zonnebloemolie en varend onder de Russische vlag, melding van een aanval. Vorige week donderdag kwam een uit Rusland afkomstige olietanker voor de kust van Senegal in de problemen door vier ‘externe explosies’, met onopgehelderde oorzaak. In beide aanvallen is geen Oekraïense betrokkenheid vastgesteld.
Zichtbare schade aan de Virat
Telegram
De openlijke aanvallen op olietankers ziet Mart de Kruif, oud-commandant van de Nederlandse landmacht, niet als een grote escalatie van de huidige oorlog, maar eerder als een logische vervolgstap. ‘Alles wat de Oekraïners hebben – financieel, diplomatiek, militair – zetten ze in om de oorlog te winnen’, zegt hij. ‘Aanvallen op schaduwvlootschepen zijn slechts een nieuwe methode.’
Rusland heeft niet op de aanvallen gereageerd, maar dat wekt inmiddels weinig verbazing meer. Bij een aanslag op een onmiskenbaar Russisch doel houdt het Kremlin zich vaak al stil, laat staan bij een aanval op tankers uit de schaduwvloot. ‘Ze hebben een belang om betrokkenheid te ontkennen’, zegt De Kruif. ‘Maar Rusland zal goed moeten nadenken over de inzet van die schepen. De Zwarte Zee is voor de schaduwvloot niet meer veilig.’
De Oekraïense president Volodymyr Zelensky is zijn trouwe stafchef Andri Jermak kwijt door een corruptieschandaal. Een tegenslag, net nu Oekraïne zo in de verdrukking zit. Maar Tetiana Sjevtsjoek van het Anti-Corruption Action Center, ziet dat anders.
De Europese Commissie wil bevroren Russische tegoeden gaan gebruiken voor een renteloze miljardenlening aan Oekraïne. Komende week neemt de Commissie waarschijnlijk het besluit. Euroclear, de financiële dienstverlener waar die tegoeden staan, is tegen. Wat nu?
Source: Volkskrant