Supermarkten Lidl heeft de beste plannen om de eigen uitstoot terug te dringen, blijkt uit een vergelijking van het duurzaamheidsbeleid van de zes grootste supermarkten. Maar goed beleid betekent nog niet dat de doelen worden gehaald.
Filiaal van Lidl in Huizen. Van de zes onderzochte supermarkten is Lidl de enige met een routekaart voor terugdringing van de uitstoot van broeikasgas voor de korte en lange termijn.
De Nederlandse supermarkten halen hun klimaatdoelen bij lange na niet. Ze stippelen steeds beter uit hoe ze de doelen van ‘Parijs’ willen halen, maar het verminderen van de uitstoot van broeikasgassen verloopt moeizaam. Dat laat de nieuwste Superlijst Groen van onderzoeksbureau Questionmark zien. Bij Aldi en Lidl steeg de uitstoot zelfs.
Tegelijk ziet Questionmark, dat onder meer de duurzaamheid van supermarkten onderzoekt, dat Lidl het verst voorop loopt. „Lidl heeft als enige een routekaart voor de korte en lange termijn, tot 2050. Ze laten goed zien hoe ze hun uitstoot willen terugdringen en of ze dat halen”, zegt hoofdonderzoeker Gustaaf Haan.
Questionmark onderzocht behalve de aanpak van uitstoot ook hoe supermarkten doelen voor een plantaardiger eetpatroon proberen te halen, hoe ze duurzame (biologische) landbouw stimuleren en of ze plastic verpakkingen genoeg terugdringen en overbevissing tegengaan.
Alles bij elkaar genomen doet Lidl het meest om consumenten duurzamer boodschappen te laten doen. Albert Heijn staat op twee en dan volgen Jumbo, Plus, Aldi en Dirk. De laatste rapporteert als enige niet over zijn volledige uitstoot. Deze zes supermarkten zijn gekozen omdat 80 procent van de Nederlanders hier boodschappen doet.
Mooie plannen zijn iets anders dan resultaten, zo blijkt. Alle supermarkten hebben zich verbonden aan het doel van het klimaatakkoord van 2015 om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 graden Celsius. Maar alleen Jumbo en Plus zagen de uitstoot tussen 2022 en 2024 dalen. „Toch betekent dat niet dat zij het beter doen dan Lidl”, zegt hoofdonderzoeker Gustaaf Haan. „Een lagere uitstoot kan ook het gevolg zijn van minder omzet.”
Aldi en Lidl zien dat ook zo. „De stijging weerspiegelt vooral het groeiend aantal klanten: de absolute uitstoot neemt toe hoewel we het assortiment en de keten voortdurend verduurzamen”, zegt een woordvoerder van Lidl. Aldi zegt dat de uitstoot door nieuwe rekenmethodes groter lijkt dan die in werkelijkheid is, al geldt ook voor deze supermarkt dat meer verkoop tot meer uitstoot heeft geleid.
De Superlijst laat zien hoe moeilijk supermarkten te vergelijken zijn: ze doen allemaal iets anders om doelen te halen. Ook verzamelen en publiceren ze hun data op verschillende manieren. Zo is Albert Heijn de enige die de uitstoot van methaan apart rapporteert. „Belangrijk”, zegt Haan, „omdat dit broeikasgas, vooral afkomstig van koeien, heel sterk is. Maar het breekt ook snel af, dus met methaanreductie draag je op korte termijn veel bij aan het vertragen van de opwarming.”
Lidl gaat het verst om te voorkomen dat bos wordt gekapt voor de productie van soja (voor veevoer) en palmolie. Achterblijver Aldi loopt dan weer voorop in koffie, thee en chocoladerepen: die hebben bij deze discounter altijd een topkeurmerk (Fairtrade en Rainforest Alliance).
Een belangrijke graadmeter voor duurzaamheid is wat supermarkten doen om consumenten minder vlees en zuivel en meer plantaardige eiwitten te laten eten – niet alleen vegaburgers en havermelk, ook peulvruchten en paddenstoelen bijvoorbeeld, of vegetarische verspakketten. Minder dierlijke consumptie levert een lagere uitstoot op en is beter voor de gezondheid.
Nu is bijna 60 procent van de verkochte eiwitbronnen in supermarkten dierlijk. Dat wil de branche terugbrengen naar 40 procent in 2030, maar ook hiervoor doet elke keten iets anders, en hun doelen zijn nog lang niet in zicht.
Questionmark en de aangesloten organisaties Milieudefensie en Mighty Earth vinden dat supermarkten samen moeten optrekken. „Ze zitten nu in de klem van de hevige concurrentie”, zegt Haan. „Jumbo is bijvoorbeeld als enige gestopt met tijdelijke kortingen op vlees en heeft daar echt last van gehad. Supermarkten kunnen onderling afspreken dat ze stoppen met vleespromoties of bulkaanbiedingen. Toezichthouder ACM heeft al gezegd geen boetes te geven voor onderlinge afspraken die duurzaamheid stimuleren.”
Naast klimaatdoelen zijn er ook doelen voor het behoud van natuur en biodiversiteit. Die willen supermarkten onder meer halen met biologische producten. Ook daar ligt de praktijk nog ver van wat volgens Questionmark nodig is.
Landelijk is afgesproken dat 15 procent van de landbouwgrond in Nederland in 2030 voor biologische productie wordt benut. Daar blijven de doelen én prestaties van de supermarkten ver bij achter. Soms halen ze wel hogere omzetten in afzonderlijke categorieën. Zo verkoopt Plus alleen biologische melk, karnemelk, yoghurt en kiloverpakkingen aardappelen. „Dat hoeft niet duurder te zijn”, zegt Haan, „en je maakt het consumenten makkelijker.”
Ten slotte verpakkingen, een doorn in het oog van veel mensen. Alleen Albert Heijn is het gelukt om 20 procent minder verpakkingsmateriaal in huismerken te gebruiken vergeleken met 2018. Lidl heeft het doel voor reductie in huismerkproducten gehaald en AH komt het dichtst bij het doel dat de branche voor gerecycled plastic heeft afgesproken: 35 procent minder verpakkingen voor huismerken.
Wat kun je als consument nu met de Superlijst? Moet je elke supermarkt uitvlooien op alles wat ze doen en laten? Dat is niet de bedoeling, zegt Haan. „Je zou naar de dichtstbijzijnde winkel moeten kunnen gaan en erop kunnen vertrouwen dat jouw supermarkt bijdraagt aan een duurzamer voedselsysteem. Als burger heb je ook een verantwoordelijkheid, maar het doel van deze lijst is om de supermarkt te laten veranderen.”
Haan is nu tien jaar bezig met het onderzoek naar supermarkten. In die periode, zegt hij, zijn supermarkten veel transparanter geworden. „Het is best gek dat supermarkten tot voor kort een black box waren, terwijl zij een grote rol spelen in een voedselsysteem dat sterk verbonden is met grote problemen, zoals klimaatverandering of eerlijke beloning.”
Inmiddels heeft de overheid ook een dashboard waarop supermarkten inzicht geven in wat zij doen tegen onder meer verspilling, ontbossing en uitstoot. Hoewel dit niet betekent dat Nederlandse supermarkten ook beter presteren dan supermarkten in andere Europese landen, loopt Nederland volgens Haan qua transparantie voorop.
Supermarkten zijn er inmiddels van doordrongen dat de verantwoordelijkheid voor gezonde en duurzame keuzes niet alleen bij de consument ligt. „Zij zien inmiddels ook wel in dat zij hier veel in kunnen betekenen. Er zitten daar echt mensen die zien dat het anders moet.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC